tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Dağıstan’da doğumu
1264 Rebîülevvelinde/Şubat-Mart 1848’de Dağıstan’ın Rukkal şehrinde doğdu. Babası Seyyid Said, annesi Şerife bint Abdullah’tır. Aile şeceresi kendi çevresinde hazırlanan Mevâlid-i beyt">Ehl-i Beyt adlı eserde kaydedilmiştir; bu uzun nesep listesi tarihî biyografinin yerine geçirilmeden aile hafızası olarak değerlendirilmelidir.
Hac, Medine ve Anadolu
1277/1860-61’de babasıyla hacca gitti. Babasının Mekke’de vefatı üzerine Medine’ye geçti; ardından İstanbul’a geldi. Babasının vasiyetiyle Denizli’de Hacı Hasan Feyzi Efendi’yle, Uluborlu’da Hacı Mustafa Efendi’yle görüştü ve ilim tedrisine devam etti.
Sivrihisar, Bursa ve sürgün yılları
1300/1883’te Sivrihisar’da irşada başladı. 1305/1888’de Ankara üzerinden Bursa’ya geçti; Maksem civarında Ahmediyye adıyla medrese, mescid ve ev yaptırdı. 1313/1895’e kadar burada ders verdi. Daha sonra Trablusgarp’ta ikamete mecbur edildi ve bu yılları eser telifine ayırdı. 1908’den sonra İstanbul, Bursa, Sivrihisar, İzmir, Bandırma ve Balıkesir arasında bulundu. İstanbul yangınında yüz ciltten fazla eserinin yandığı kaydedilir.
Tarikat bağlantıları
Ana irşad çizgisi Nakşibendiyye’dir. Kaynak, Muhammed Said ve Abdullah-ı Dehlevî üzerinden Nakşibendî silsilesini Şâh-ı Nakşibend’e ulaştırır. Ayrıca Kādiriyye, Çiştiyye ve Sühreverdiyye’den icâzet ve aktarım bağları taşıdığı belirtilir. Bu çoklu bağlar ayrı ana yol aidiyetleri gibi değil, icâzet halkaları olarak okunmalıdır.
Kur’an yorumu ve sohbeti
Hüseyin Vassâf onu özellikle Kur’an’ın anlam katmanları üzerinde uzun açıklamalar yapan bir müfessir olarak tanıtır. Zikir meclisinden çok sohbet sırasında açıldığı, farklı ilim dallarını Kur’an yorumu içinde bir araya getirdiği ve avamın takip etmekte zorlanacağı derecede yoğun bir dil kullandığı aktarılır.
Eserleri
Hakāiku’t-Tecrîd fî Menâzili’t-Tevhîd, Esrâr-ı Ceberûtü’l-A‘lâ, Rûhu’l-hikem, Hikmetü’l-envâr, Nûru’l-hüdâ, Huccetü’l-hucec, Burhânü’l-asfiyâ, Mezâhirü’l-vücûd alâ Menâbiri’ş-şuhûd, Makāsıd-ı Sâlikîn ve Mevâridü’t-tenzîl kaynakta anılan eserlerindendir. Tefsir, hurûf, tevhid ve varlık mertebeleri üzerine basılmamış çalışmalarının da bulunduğu bildirilir.
Halifeleri ve coğrafî ağı
Kaynak Mekke, Medine, Sivrihisar, Ankara, Bursa, İzmir, Bandırma, Dağıstan, Kaşgar, Çin Türkistanı, Semerkant, Hindistan, Tunus, Trablusgarp ve Fas’ta çok sayıda halifesini kaydeder. Bu liste onun şahsî irşad ağının genişliğini gösterir; her ad bağımsız kişi kaydıyla doğrulanmadan siteye ayrı şahsiyet olarak çoğaltılmamıştır.
Vefatı
18 Ramazan 1343/11 Nisan 1925 Cumartesi günü İstanbul’da vefat etti. Cenazesi Fatih Camii’nde kılındı ve Edirnekapı dışında İbn Kemal’in kabri karşısındaki mezarlığa defnedildi. Gösterişsiz bir cenaze ve Müslüman fakirlerinin mezarlığına defin vasiyeti ettiği aktarılır.