Rükneddin Abdüsselâm b. Abdülvehhâb el-Geylânî

Kimliği ve ailesi

Rükneddin Abdüsselâm b. Seyfeddin Abdülvehhâb el-Geylânî, Kādiriyye pîri Abdülkādir-i Geylânî'nin torunu ve onun oğullarından Seyfeddin Abdülvehhâb'ın oğludur. Zenbûriyye'nin Kādirî silsile kaydında yalnız “Abdüsselâm” adıyla geçen halka, kronoloji ve komşu isimler birlikte değerlendirildiğinde bu Bağdatlı Geylânî ailesi mensubuna karşılık gelir.

Onu İzzeddin b. Abdüsselâm, Abdüsselâm b. Meşîş, Abdüsselâm el-Esmer veya daha geç dönemlerde yaşayan başka Abdüsselâmlar ile karıştırmamak gerekir. Kişi dosyasının adı bu sebeple aile nisbesi ve baba adıyla açık hâle getirilmiştir.

Abdülkādir-i Geylânî medresesindeki yeri

Abdüsselâm'ın yetiştiği çevre, dedesi Abdülkādir-i Geylânî'nin Bağdat'taki medrese, vaaz ve irşad halkasıydı. Babası Abdülvehhâb burada fıkıh okuttu; dedesinin vefatından sonra medresenin tedris ve idare işlerinde görev aldı. Abdüsselâm da aileye bağlı bu ilmî kurumun sonraki kuşağında yer aldı ve medresedeki öğretim vazifesini üstlendi.

Bu aile devamını tek başına “tarikat postu” şeklinde okumak yeterli değildir. XII-XIII. yüzyıl Bağdat'ında medrese; fıkıh öğretimi, vaaz, vakıf idaresi ve sûfî terbiyesinin kesiştiği bir kurumdu. Abdüsselâm'ın biyografisi de hem Geylânî ailesinin kurumsal mirasına hem dönemin Hanbelî ilim çevresine aittir.

İlmî merakı ve tartışmalı dönem

Hanbelî tabakat ve tarih kaynakları Abdüsselâm'ın felsefe, astronomi ve “ulûmü'l-evâil” diye adlandırılan eski ilimlere ait kitaplarla ilgilendiğini bildirir. Bu ilgi, dönemin Bağdat ilmî ve siyasî ortamında ağır bir suçlamaya dönüştü. Kaynakların kullandığı sert hüküm dili, yalnız biyografik bir bilgi değil, rakip ilmî çevrelerin ve yargı sürecinin bakışını da taşır.

603/1206-1207 dolaylarında kitaplarının incelendiği, bir kısmının yakıldığı, mallarına el konulduğu, medresedeki görevinin sona erdiği ve bir müddet hapsedildiği nakledilir. Dedesi ile babasının idaresinde bulunan medresede ders verme vazifesi daha sonra Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî'ye verildi. Bu olay, Abdüsselâm'ın bütün hayatını tek kelimelik bir ithama indirgemeden; Bağdat'taki mezhep, kurum ve nüfuz mücadeleleri içinde okunmalıdır.

İbnü'l-Cevzî ile yaşanan gerilim

Ortaçağ tarihçileri, Abdüsselâm'ın daha önce İbnü'l-Cevzî aleyhindeki siyasî soruşturmada rol oynadığını ve İbnü'l-Cevzî'nin kitaplarının mühürlenerek Vâsıt'a sürülmesine katkıda bulunduğunu anlatır. Yıllar sonra Abdüsselâm'ın yargılanması üzerine bazı kaynaklar bunu önceki olayın karşılığı gibi sunmuştur.

Bu anlatılar olayların tarihini aydınlatmakla birlikte tarafsız mahkeme zabıtları değildir. Özellikle ahlâk ve inanç hakkında kullanılan ağır nitelemeler, müelliflerin değerlendirmesi olarak okunmalı; kesinleşmiş ve ayrıntıları bütünüyle bilinen modern bir yargı kararı gibi aktarılmamalıdır.

Vefatı

Rükneddin Abdüsselâm'ın 611/1214 yılında vefat ettiği kabul edilir. Doğum yılı bilinmez. Medreseden uzaklaştırılması veya hapsedilmesi ölüm tarihi değildir; sayfa künyesinde yalnız kaynakların ortaklaştığı 611/1214 vefat yılı kullanılmıştır.

Zenbûriyye-Kādiriyye silsilesindeki yeri

Şeyh Yahyâ Âgâh İstanbulî'nin istinsah ettiği ve Ankara Millî Kütüphane 3200 numarada bulunan Zenbûriyye risalelerinin sonundaki Kādirî zincir, Abdülkādir-i Geylânî'den sonra oğlu Seyfeddin Abdülvehhâb'ı, ardından Abdüsselâm'ı kaydeder. Zincirde Abdüsselâm'dan sonra Muhammed Ma‘sûm Müzenî gelir.

Bu sıra, Zenbûriyye çevresinde benimsenmiş manevî aktarım kaydıdır. Tarih kaynakları Abdüsselâm'ın Geylânî ailesindeki yerini ve medrese görevini doğrular; fakat Muhammed Ma‘sûm Müzenî ile yüz yüze hoca-talebe ilişkisinin ayrıntılarını ayrıca vermez. Bu nedenle bağlantılar “kesin biyografik talebelik” değil, yazmada kaydedilmiş silsile komşuluğu olarak gösterilmiştir.

Tarihî önemi

Abdüsselâm'ın dosyası iki nedenle önemlidir. Birincisi, Abdülkādir-i Geylânî'nin ardından Kādirî mirasının yalnız menkıbe ve zikir yoluyla değil, aile, medrese ve vakıf düzeni üzerinden de sürdüğünü gösterir. İkincisi, bir silsile halkasının tarihî biyografisinin her zaman ideal ve çatışmasız olmadığını hatırlatır.

Zenbûriyye yazması onu manevî zincirde muhafaza ederken Bağdat tarihçileri ilmî merakı, siyasî gerilimleri ve yargılanması üzerinde durur. Bu iki hafıza birbirini silmez; farklı kaynak türlerinin aynı kişiyi hangi amaçla kaydettiğini gösterir.