Küçük Ayasofya Zaviyesi

Dönüştürülen kilise çevresindeki zâviye

Kapıağası Hüseyin Ağa, Iustinianos dönemine ait Sergios ve Bakkhos Kilisesi’ni XVI. yüzyıl başında camiye çevirdi; yanına zâviye-medrese, türbe, sıbyan mektebi ve hamam ekleyerek bir vakıf külliyesi kurdu.

1507 vakıf düzeni

913/1507 tarihli vakfiye, hamam ve çok sayıdaki dükkân ile taşınmaz gelirinden zâviye şeyhine, mektep görevlilerine, türbedarlara ve imaret personeline pay ayrıldığını gösterir. Böylece zâviye, caminin çevresine sonradan iliştirilmiş belirsiz bir kayıt değil külliyenin kurucu işlevlerinden biridir.

Şehir değişiminin etkisi

1648 ve 1766 depremleri yapıya zarar verdi. XIX. yüzyılda kıyı demiryolunun geçirilmesi topografyayı değiştirdi; avlunun geçiş yolu gibi kullanılması cami ile zâviye-medrese kanadının mekânsal bütünlüğünü zayıflattı.

Cami kaydından farkı

Bu dosya külliyenin zâviye ve medrese işlevine odaklanır. Aynı yerleşkedeki Küçük Ayasofya Camii ayrı bileşen kaydında ele alınır; iki kayıt iki ayrı tarihî yapı kompleksi anlamına gelmez.

1910 Meşihat kaydı

Küçük Ayasofya külliyesi içindeki Celvetî zâviyede vekâleten görev yapan Mehmed Hâlid Efendi’nin asaleten tayin talebine dair 1910 tarihli kayıt bulunur. Belge, zâviyenin kurum içi meşihat işleyişini gösterir.

1889 Meşihat kaydı

Küçük Ayasofya diğer adıyla Bâbüssaâde Ağası Hüseyin Ağa Dergâhı’na tahsis edilmiş olan maaş ve muayyenat miktarlarının, Maliye ve Evkaf hazinelerince beyan edilmesi. Bu belge, kurumun 1889 tarihli idarî hafızasına aittir; manevî silsile veya kişi ilişkisi iddiası olarak kullanılmaz.

1890 Meşihat kaydı

Küçük Ayasofya Dergâhı meşihati hakkında Evkaf Nezâretinden gönderilen tezkire. Bu belge, kurumun 1890 tarihli idarî hafızasına aittir; manevî silsile veya kişi ilişkisi iddiası olarak kullanılmaz.

1895: meşihatın aile içi devri

1895 tarihli kayıtta, Küçük Ayasofya Dergâhı meşihatını yürüten Abdullah Tahsin Efendi’nin görevi kardeşi Mehmed Cemil Efendi’ye devretmek üzere işlem başlattığı görülür. Bu, zâviyenin kurum görevi içindeki aile içi devir sürecine ait idarî kayıttır.