Yazıcızâde Muhammed Bîcân Efendi

Vassâf, Yazıcızâde'nin ilim ve hakikat arayışını bir güzergâh olarak anlatır: tahsil için İran ve Mâverâünnehir taraflarına gitmiş, marifet elde etmek ve hakikatleri kavramak için çokça seyahatte bulunmuş, bu yolculuklarda birçok velî ile görüşmüştür. Bu birikimin ardından Hacı Bayrâm-ı Velî'nin terbiyesi altına girerek kemal mertebesine ulaşmıştır.

Anlatının kurgusu açıktır: uzun ve dağınık bir arayış, tek bir şeyhin elinde toplanıp neticelenir.

Çerçeve. Menâkıb kaynaklarında “önce uzak diyarlarda tahsil, sonra bir şeyhe teslim olma” kalıbı, ilim ile seyr ü sülûk arasındaki fark üzerine kurulan yerleşik bir anlatı biçimidir. Metin bu yolculukların tarihini, güzergâhını veya görüşülen velîlerin adlarını vermez; dolayısıyla kayıt, doğrulanabilir bir seyahat belgesi değil, gelenek içinde aktarılan bir hayat çerçevesidir.

Sefîne, Yazıcızâde'nin mertebesi hakkında dolaylı ama ağır bir tanıklık nakleder. Celvetî şeyhi İsmâil Hakkı, Muhammediyye Şerhi'nde Üftâde Efendi'den şu değerlendirmeyi aktarır: Muhammediyye sahibi, ilim ve irfanında şeyhi Hacı Bayrâm-ı Velî'nin üstündedir. Nakil hemen ardından bir kayıtla dengelenir: bununla birlikte Hacı Bayrâm-ı Velî'de “kuvvet-i tasarruf” bulunmaktadır. Metin bu noktada kesilmektedir.

Yani mukayese tek yönlü bir üstünlük iddiası değil, iki ayrı yetkinlik alanının ayrıştırılmasıdır: bir yanda ilim ve irfan, öte yanda tasarruf kuvveti.

Çerçeve. Mürid ile şeyh arasında böyle bir kıyas, tasavvuf edebiyatında nadir değildir ve genellikle müridin şeyhini gölgede bırakması için değil, velâyetin farklı cihetlerini göstermek için kurulur. Buradaki hüküm üç kademeli bir nakildir (Üftâde'den İsmâil Hakkı'ya, ondan Vassâf'a); bu sebebiyle tarihî bir tespit değil, gelenek içi bir değerlendirme olarak alınmalıdır. Metnin kesilmesi yüzünden nakil tamamlanmamıştır.