Özbekler Şeyhi Edhem Efendi

Sefîne, Edhem Efendi'nin postnişin olduğu tekkenin kuruluşunu ayrıca kaydeder: bânîsi, Darbhâne Emini olup 1168/(1755) senesinde Maraş'ta vefat eden Abdullah Paşa'dır. Tekkenin yeri Üsküdar'da Sultantepe denilen mahalde bir tepedir.

Bu bilgi, Edhem Efendi'nin XIX. yüzyıl sonunda devraldığı kurumun bir asırdan uzun bir geçmişi bulunduğunu gösterir.

Çerçeve. Bânî adı, vefat yeri ve tarihiyle birlikte verildiği için bu kayıt vakıf tarihi düzeyinde bir bilgidir; menkıbe katmanına ait değildir. Tekkenin bir tepe üzerinde kurulmuş olması, Üsküdar'daki konumunu ve şehre hâkim yerleşimini de açıklar.

Sefîne, tekkenin “Özbekler Tekkesi” diye şöhret bulmasını tek bir sebebe bağlar: burada Buharalı meşâyih postnişin olagelmiştir. Yani ad, bânîden veya vakfiyeden değil, uzun süre devam eden bir gelenekten doğmuştur.

Edhem Efendi de bu geleneğin içindedir; kendisi Buharalı olup Mâverâünnehir'dendir.

Çerçeve. Osmanlı İstanbul'unda bazı tekkeler, mensuplarının geldiği coğrafyayla anılarak âdeta bir misafirhâne ve irtibat noktası işlevi görmüştür. Bu kayıt, Üsküdar'daki tekkenin Orta Asya'dan gelen yolcular ve şeyhler için nasıl bir merkez teşkil ettiğini açıklamakla birlikte, tekkenin resmî adı veya vakıf kaydındaki adı hakkında bilgi vermez.

Sefîne, Edhem Efendi'nin Buharalı olduğunu ve Mâverâünnehir'den geldiğini kaydeder. Vefatı için 1316/(1898) yılını verir ve o sırada yetmiş beş ile seksen yaşları arasında bulunduğunu belirtir.

Doğum yılı için kesin bir rakam verilmediğinden, yaş aralığı ancak yaklaşık bir hesaba imkân tanır.

Çerçeve. Kaynağın yaşı bir aralıkla vermesi, künye bilgisinin ailesinden veya resmî bir kayıttan değil çevresinden derlendiğini düşündürür; bu sebeple doğum yılı sabitlenmemelidir. Vefat yılı ise tek ve nettir.

Sefîne, Edhem Efendi'nin sanatta yed-i tûlâ sahibi olduğunu, mahâretinin ürünü eserlerin Paris'teki umumi sergide teşhir edildiğini ve takdir gördüğünü yazar. Bunun üzerine kendisine bir sergi madalyası ile bir ocak körüğü hediye edilmiştir.

Hediyenin bir madalyanın yanında doğrudan bir atölye âleti olması dikkat çekicidir: mükâfat, ona sanatını sürdürecek aracı da vermiştir.

Çerçeve. Bir tekke şeyhinin el ürünlerinin milletlerarası bir sergide yer alması, XIX. yüzyıl sonunda tekkelerin yalnız zikir mekânı değil, üretim ve zanaat merkezi de olabildiğini gösterir. Metin serginin yılını ve teşhir edilen eserlerin cinsini belirtmediğinden, bu ayrıntılar kayıtta boş bırakılmalıdır.

Sefîne, Edhem Efendi'nin tekke bitişiğindeki Dârüssınâa'da dökmeciliğe, demirciliğe ve marangozluğa dair âlet edevatı bir araya getirdiğini kaydeder. Burada gerek Afganlılardan gerek şehrin gençlerinden istidat sahibi olanlara sanat talim ederdi.

Bu kayıt, tekkenin işlevini açıkça genişletir: mekân aynı anda bir dergâh, bir misafirhâne ve bir meslek mektebidir.

Çerçeve. Öğrencilerin “Afganlılar” ve “şehrimiz gençleri” diye ikiye ayrılması, Sultantepe'deki tekkenin Orta Asya-Afganistan hattından gelenlerle İstanbullular arasında bir buluşma noktası olduğunu gösterir. Kayıt, meslek eğitiminin devlet eliyle kurumsallaştığı bir dönemde, aynı işin tekke bünyesinde de yürütüldüğüne dair somut bir örnektir.

Sefîne, Rus muharebesi sırasında Üsküdar'da teşekkül eden ve “Mevkib-i Hümâyûn” adını taşıyan millî tabura Edhem Efendi'nin kumandan olduğunu kaydeder. Kaynak bu olayı 1293/(1876) yılına yerleştirir.

Bir tekke şeyhinin gönüllü taburun başına geçmesi, dergâhın mahalledeki itibarını ve seferberlik anındaki toplayıcı rolünü gösterir.

Çerçeve. Hicrî 1293 yılı, Osmanlı hafızasında “93 Harbi” diye anılan savaşın adını verdiği yıldır; Sefîne bu yılı 1876 karşılığıyla verir. Metin, taburun kaç kişi olduğu, nerede görev yaptığı veya çarpışmaya girip girmediği hakkında bilgi vermez; kayıt yalnız kumandanlık vazifesini sabitler.