Seyyid Mahmûd (Muhammed) Hadîdî er-Rifâî

Rifâîlik Anadolu’ya çok erken, XIII. yüzyılın ortalarında girdiği halde İstanbul’un gündelik hayatına ancak XVIII. yüzyılda katılabilmiştir. Bu gecikmenin ardından tarikatı şehre sokan ve yetiştirdiği halifeler aracılığıyla onu gerçek anlamda örgütleyen kişi Mehmed Hadîdî’dir.

İstanbul’a XVIII. yüzyılın başlarında geldiği tahmin edilir. Önce Üsküdar’da Tavâşî Hasan Ağa Camii’nde Rifâî âyini icra etmiş, bir süre sonra etrafında değişik kesimlerden kalabalık bir mürid topluluğu oluşmuştur. Bu sebeple Tavâşî Hasan Ağa Camii, Rifâîliğin İstanbul’daki ilk merkezi sayılır.

Kendisi, İstanbul Rifâîliğinin o yüzyıldaki en önemli isimlerinden biri kabul edilir; açtığı koldan ilerleyen halifeler şehir ölçeğinde geniş bir tekke ağı kurmuştur.

Rifâî Âsitânesi’nin kuruluşu iki farklı anlatıyla verilir ve bunlar birbirine indirgenmemiştir.

Birinci anlatıya göre Rifâîliği İstanbul’a ilk getiren, 1000/1591-92 civarında Yemen’den gelip Tavâşî Hasan Ağa Camii’nde âyin icra etmeye başlayan ve caminin karşısındaki arsaya küçük bir zâviye kuran Şeyh Muhammed b. Ukayl’dir (ö. 1037/1627); bu zâviye 1145/1732-33’te geniş kapsamlı bir âsitâneye dönüştürülmüştür.

İkinci anlatıya göre âsitâne 1145/1732-33’te, Zâkir Şükrî Efendi’nin Mecmûa-i Tekâyâ’sında ilk postnişin gösterilen Şeyh Mehmed Hadîdî tarafından kurulmuştur. Bir başka kaynak da postta oturan meşâyihin ilki olarak "Şeyh Muhammed el-Hadîdî (1732-1756)" kaydını verir. Yemenli Şeyh Mehmed hakkında nakledilenler doğru kabul edilirse iki anlatı, aynı mekânın iki ayrı safhasına — önce zâviye, sonra âsitâne — karşılık gelmiş olur.

Hakkında bilgi son derece azdır; kaynaklar hayatı üzerine "hemen hiçbir bilgiye sahip olunmadığını" açıkça belirtir.

Aktarılanlara göre Arap kökenlidir, Rifâîliğin merkezi olan Basra’dan gelmiştir, bir müddet burada şeyhlik görevinde bulunduktan sonra Mısır’a gitmiş ve orada vefat etmiştir.

Vefat yılı 1756 olarak verilir; bir araştırmacının kaydına göre 1170/1756-57’de vefat etmiştir.

İstanbul Rifâîliği XVIII. yüzyılın ortalarında onun yetiştirdiği halifeler eliyle güçlü bir tekke düzenine kavuşmuştur.

İcazet verdiği halifeleri arasında sayılan Süleyman Efendi (ö. 1778), Ahmed Efendi (ö. 1802) ve Ali Efendi (ö. 1808) âsitânede meşihat görevi üstlenmemişlerdir. Ondan sonra posta, bazı kaynaklarda "Şeyh Yesî" diye de anılan Şamlı Şeyh Yâsin Efendi geçmiş ve merkez tekke etrafında şekillenen ilk kapsamlı örgütlenmeyi gerçekleştirmiştir. Karamanlı Şeyh Mehmed Efendi’nin oğlu olan Yâsin Efendi, tespit edilemeyen bir tarihte Şam’da vefat etmiştir.

Yâsin Efendi’den icazet alan halifeler ise âsitâneye bağlı tekke ağını şehir ölçeğinde yaygınlaştıran ve tarikatın XVIII. yüzyıldan itibaren idaresini elinde tutan kadroyu oluşturan kişilerdir.