Mecdüddin Bağdâdî

Hamdullah el-Müstevfî, Hârizm'de Mecdüddin'in vaazlarını takip edenler arasında sultanın annesinin de bulunduğunu… bunu fırsat bilen bazı kötü niyetli kimselerin, sarhoş olduğu bir sırada Sultan Alâeddin Muhammed'e annesinin Hanefî mezhebine göre şeyhle evlendiğini söylediğini, sinirlerine hâkim olamayan sultanın şeyhin nehirde boğdurulmasını emrettiğini… kaydeder.

Sonraki bazı kaynaklarda da yer alan bu öldürülme gerekçesi araştırmacıların bir kısmı tarafından şüpheyle karşılanmış ve daha başka sebeplerin söz konusu olabileceği ileri sürülmüştür.

Çerçeve. Sözü edilen kişi, devrin en nüfuzlu kadını olan Terken Hatun'dur; oğluyla arasındaki siyasî çekişme meşhurdur. Rivayetin sultanı sarhoş ve öfkeli gösteren kurgusu, olayı bir devlet kararı olmaktan çıkarıp şahsî bir taşkınlığa indirger. Araştırmacıların şüphesi de buradan gelir: bir şeyhin idamının ardında büyük ihtimalle siyasî bir sebep vardır.

Abdurrahman-ı Câmî ve Hândmîr'e göre Mecdüddin'in öldürülmesinin sebebi, bir müşâhedesini müridlerine aktararak kendisinin şeyhinden daha üstün olduğunu ima etmesi ve bunu duyan Necmeddîn-i Kübrâ'nın onun hakkında “deryâda ölsün” şeklinde bedduada bulunmasıdır.

Rivayete göre Mecdüddin şeyhinden özür dilemiş, ancak şeyhi ona bu özrü ile imanını kurtardığını, fakat başını kurtaramadığını söylemiştir.

Çerçeve. Bu ikinci rivayet, siyasî bir cinayeti tamamen tarikat içi bir edeb meselesine çevirir: sebep sultan değil, müridin haddini aşmasıdır. Rivayetin işlevi bellidir — müridlere “şeyhini geçtiğini sanma” dersi vermek. Nehirde boğdurulma ayrıntısı ise bedduanın lafzıyla (deryâda) örtüşecek şekilde kurgulanmıştır.

Mecdüddin'in ölüm haberi Necmeddîn-i Kübrâ'ya ulaştığında müridinin başına karşılık Alâeddin Muhammed'in elinden mülkünün gideceğini bildirmiş, bunu duyan sultan pişman olarak altın dolu bir leğenin üstüne bir kılıçla bir kefen koyup şeyhin huzuruna çıkmış, altınları Mecdüddin'in diyeti olarak getirdiğini, eğer kabul etmezse kısasa razı olacağını belirtmiş, şeyh ise müridinin diyeti olarak mülkünü kaybedeceğini tekrarlamıştır.

Bir süre sonra Alâeddin Muhammed, Cengiz Han ile yapılan savaşta yenilmiş ve bu olayın ardından Hârizmşahlar hânedanı tarihe karışmıştır.

Çerçeve. Menkıbe, Moğol istilâsı gibi çağ değiştiren bir felâketi tek bir cinayetin cezası olarak okur. Anlatının trajik tarafı şudur: aynı istilâda Necmeddîn-i Kübrâ'nın kendisi de öldürülecektir. Avfî, Mecdüddin'in öldürülmesi üzerine Muhammed b. Bedî' en-Nesefî'nin söylediği Farsça on beyitlik mersiyeyi kaydeder.