Kuloğlu Mustafa Efendi

Sefîne, Kuloğlu Mustafa Efendi'nin Mesâbîh'i nazmen tercüme ettiğini kaydeder. Bir hadis mecmuasının manzum çevirisi, hem hadis bilgisini hem de nazım kudretini gerektiren, ezberlenip okunmak üzere düşünülmüş bir çalışmadır.

Kaynak, hem bu tercümenin hem de dîvânının nüshalarının kütübhâne-i umûmîde mevcut olduğunu belirtir.

Çerçeve. Metinde geçen 1045/(1635) tarihi, cümlenin kuruluşu sebebiyle tercümenin mi yoksa dîvânın mı ikmal yılı olduğunu kesinleştirmez; iki eserin de aynı tarihte tamamlandığı anlamına gelmez. Nüshaların bulunduğu belirtilen “kütübhâne-i umûmî” ise Vassâf'ın devrindeki kurumu gösterir, bugünkü koleksiyon karşılığı ayrıca araştırılmalıdır.

Sefîne, Kuloğlu'nun “Dîvân-ı Hümâyûn” adını verdiği bir dîvân-ı kebîri bulunduğunu ve bunu 1045/(1635)'te ikmal ettiğini yazar. Esere verilen ad, hacimli ve iddialı bir tertip düşünüldüğünü gösterir.

Kaynak, tercümesiyle birlikte bu dîvânın da nüshasının umumi kütüphanede bulunduğunu ekler; yani eserler Vassâf'ın devrinde erişilebilir durumdadır.

Çerçeve. XVII. yüzyıl ortasında tamamlanmış bir tarîkat şairi dîvânı, Uşşâkiyye'nin edebî üretimini tarihlendirmek için elverişli bir dayanaktır. Ancak eserin muhtevası, tertibi ve bugünkü nüshaları hakkında Sefîne bilgi vermez; buradaki tek sabit veri ad, hacim ve 1045/(1635) tarihidir.

Sefîne, Kuloğlu'nun ilâhiyyâtından örnek olarak şu mısraları nakleder: “Sensin kerîm zü'n-nevâl / Sensin kadîm-i lâ-yezâl / Sensin Hakîm-i bî-misâl / yok hükmüne çûn ü çerâ.” Dört mısra da hitabını doğrudan Hakk'a yöneltir ve her birinde “sensin” tekrarıyla yürür.

Bendin son mısraı, ilâhî hükme itiraz edilemeyeceğini bildiren bir teslimiyet cümlesidir; metnin devamındaki mısralar okunaklı olmadığı için buraya alınmamıştır.

Çerçeve. Bu dört mısra, tekke edebiyatının en yaygın kalıplarından birini kullanır: kısa vezin, iç kafiye ve tekrar, ilâhînin meclis içinde ezberden okunmasını kolaylaştırır. Örnek bendin varlığı, Kuloğlu'nun yalnız telif değil, bestelenip okunan ilâhî repertuvarına da katkıda bulunduğunu düşündürür; ancak bu ilâhînin bestesi veya makamı hakkında metinde kayıt yoktur.