ŞAHSİYET DOSYASI

Kevâkibîzâde Mustafa Efendi

Kevâkibîzâde Mustafa Efendi (1649-1725), Kudüs, Bursa, Halep, Mekke ve İstanbul görevlerinde bulunan; zikir ve evrâd hayatıyla tanınan Osmanlı âlimidir.

Doğum: 1649
Vefat: 1725
Unvan: Osmanlı kadısı

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

İlmiye ailesi

1059/1649'da doğdu. Babası Kevâkibîzâde Şeyh Mehmed, kardeşleri Ahmed ve Veliyyüddin efendilerdir. 1082 Muharreminde/1671'de Esîrî Biraderi Mustafa Efendi'den mülâzemet aldı.

Medrese ve kadılık güzergâhı

Maktul Hasan Paşa, Abdurrahman Paşa, Ekmekçizâde Ahmed Paşa, Kürkçübaşı, Sahn-ı Semân, Yahya Efendi, Âişe Sultan, İsmihan Sultan ve Süleymaniye medreselerinde görev yaptı. Kudüs ve Bursa kadılıklarında bulundu; Halep'e gönderildi, Malatya arpalığını fiilen yönetti, Mekke kadılığı yaptı ve İstanbul kadılığına kadar yükseldi.

Vefatı

15 Cemâziyelevvel 1137 Salı günü/1725'te hastalık sebebiyle Üsküdar'da vefat etti. Cedîde Vâlide Sultan Camii'ndeki cenaze namazından sonra babasının yanına defnedildi.

İlmî ve mânevî portresi

Kaynak onu dinî ilimlerde, özellikle fıkıhta güçlü; ağırbaşlı, dindar, evrâd ve ezkâra devam eden bir âlim olarak tanıtır. Bu zikir kaydı açık şeyhlik veya belirli bir tarikat aidiyetine dönüştürülmedi.

Medreseden Mekke kadılığına

1082 Muharrem'inde Esîrî Birâderi Mustafa Efendi'nin Mekke kadılığına gelişi münasebetiyle mülâzemet aldı. 1094 Ramazan'ının 14'ünde ağabeyi Veliyyüddin Efendi'nin yerine Maktûl Hasan Paşa Medresesi hârici, 1098 Cemâziyelûlâ'sının 13'ünde Abdurrahman Paşa Medresesi, 1101 Şâban'ının 2'sinde Etmekçizâde Ahmed Paşa Medresesi verildi.

1103 Ramazan'ının 8'inde mûsıla-i Sahn itibarıyla Kürkçübaşı Medresesi'ne, 1106 Zilkade'sinin 7'sinde Sahn-ı Semâniyye'den birine, 1108 Rebîülevvel'inin 11'inde ibtidâ altmışlı itibarıyla Şeyhülislâm Yahyâ Efendi Medresesi'ne yükseldi. 1110'da Âişe Sultan Medresesi, 1113'te Eyüp'teki İsmihan Sultan dârülifâdesi, 1115'te Hâmise-i Süleymâniyye ve 1116'da Medâris-i Süleymâniyye'den biri geldi.

Kadılık yolu 1117 Receb'inde Kudüs ile başladı; 1124'te Bursa, 1127'de Halep, 1131'de Mekke kadılıkları izledi. Arada Hotalıç, Sabanca, Manyas, Malatya, Çırpan, Yarhisar, Bâzarcık, İznik, Mudanya, Ayazmend, Sobuca, Domaniç, Ermiyye, Avine, Honaz, Mandalyat ve Kuşadası kazâları arpalık olarak üzerinde bulundu. 1134 Zilkade'sinde İstanbul pâyesi verildi.

COĞRAFÎ HAFIZA4 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi4 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını açHoca, talebe ve tarihî etki ağıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Halep'e bizzat gitmek şartıyla

1127'de Halep kazâsında “mekŝ ile me'mûr” edildi, ertesi yıl bizzat gidip hüküm sürmesi şart koşuldu; ancak 1129'da affedilerek İstanbul'a dönebildi.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

1127 Rebîülâhir'inin 25. günü Halep kazâsında mekŝ ile me'mûr edilmiştir; yani orada oturmakla görevlendirilmiştir. Menzilleri aşıp şehre vardıktan sonra, 1128 Muharrem'inde bu kez bizzat kendüler varup hükûmet etmek üzere arpalık olarak Malatya kazâsı verilmiş ve yine yola çıkarılmıştır.

Osmanlı ilmiyesinde “mekŝ ile me'mûriyet” çoğu kez bir tür sürgün-ikamet cezasıydı: kişi başkentten uzak bir kazâda oturmaya mecbur tutulurdu. Nitekim 1129 Muharrem'inde ma'füvven — yani affedilerek — İstanbul'daki evine dönmesine izin verilmiş, Rebîülevvel'de menziline ulaşmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Kuşadası ahalisinin şikâyeti

1137'de arpalığı olan Kuşadası halkından birkaç kişinin pâdişaha şikâyet arzuhali sunması üzerine arpalığı elinden alındı; bir ay sonra vefat etti.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Ömrünün son yıllarında arpalık olarak Kuşadası kazâsı üzerindeydi ve 1135 Rebîülevvel'inde orada oturmakla görevlendirilmişti. 1136 Ramazan'ında Yalakâbâd'a gelip kalmasına izin verilmiş, 1137 Muharrem'inde affedilip Üsküdar'daki yalısına dönmüştür.

Ardından kaynak sert bir olay kaydeder: 1137 Rebîülâhir'inde arpalığı olan Kuşadası ahalisinden birkaç şerîr pâdişahın rikâbına şikâyet arzuhali sunmuş, bunun üzerine kazâ elinden alınıp Mekke kadılığından ayrılmış es-Seyyid Zeynelâbidîn Efendi'ye verilmiştir. Bir buçuk ay kadar sonra, aynı yılın Cemâziyelûlâ'sında vefat etmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Vakarlı, dinde titiz, evrâd ve ezkâra düşkün

Kaynak onu ilim meydanının hızlı süvarisi, sekîne ve vakar sahibi, dinde titizliğiyle tanınan ve evrâd ile zikre düşkün biri olarak anlatır.

Metni gösterMetni daralt

Kapanış tavsifi şöyledir: hâlinin salâhıyla anılan, çâpük-süvâr-ı meydân-ı ulûm — ilim meydanının çevik süvarisi — sözün ve anlamın sofrasından nasibi olan, sekîne ve vakar sahibi, edîb ve akıllı, heybetli ve ağırbaşlı biri.

Son iki sıfat özellikle dikkat çeker: tasallüb-i fî'd-dîn ile ma'rûf, yani dinde sertlik ve titizlikle tanınan; ve evrâd u ezkâra meş'ûf, yani günlük virdlere ve zikre tutkun. Bu ikinci ifade, resmî ilmiye kariyerinin yanında düzenli bir zikir hayatı sürdürdüğünü gösteren tek doğrudan kayıttır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kevâkibîzâde ailesinin ikinci oğlu

Kevâkibîzâde Şeyh Mehmed Efendi'nin ikinci oğlu, Kevâkibîzâde Ahmed Efendi'nin ağabeyidir; ilk medresesini de ağabeyi Veliyyüddin Efendi'den devraldı.

Metni gösterMetni daralt

Kaynak nesebi üç kuşak geriye sayar: el-Mevlâ Mustafa ibnü'l-mevlâ Şeyh Mehmed ibnü'l-mevlâ İbrâhim. Babası, Sultan IV. Mehmed devri ulemâsından ve tercemesi eserin birinci cildinde bulunan Kevâkibîzâde Şeyh Mehmed Efendi'dir; kendisi onun ikinci oğludur (mahdûm-ı sânî) ve aynı ciltte biraz önce anlatılan Kevâkibîzâde Ahmed Efendi'nin ağabeyidir.

Ailenin ilmiye içindeki ağırlığı bir tayin kaydında da görünür: 1094 Ramazan'ının 14. günü ilk medresesi olan Maktûl Hasan Paşa Medresesi hâricini, ağabeyi Veliyyüddin Efendi'nin yerine almıştır. Veliyyüddin Efendi ise aynı eserde Rumeli sadâretinden ayrılmış bir zat olarak geçer. Üç kardeşin de yüksek ilmiye makamlarında bulunması, Kevâkibîzâdelerin 17-18. yüzyıl İstanbul ulemâsı içindeki yerini gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Mekke kadılığı

1131 Rebîülevvel'inde Resûlzâde el-Hâc Mehmed Efendi'nin yerine bilfiil Mekke kadılığına getirildi; bir yıl sonra azledildi.

Metni gösterMetni daralt

Kudüs (1117), Bursa (1124) ve Halep (1127) kadılıklarının ardından, 1131 Rebîülevvel'i başında — ertesi yılın Muharrem başından geçerli olmak üzere — Resûlzâde el-Hâc Mehmed Efendi'nin yerine kazâ-yı Beledü'l-harâm, yani Mekke kadılığı verilmiştir. Bu, Osmanlı kadılık hiyerarşisinin en şerefli basamaklarından biridir.

Göreve gelince arpalık olarak elinde bulunan Çırpan, İznik ve Mudanya kazâları başkalarına dağıtılmış; 1132 Safer'inin 19'unda azledilerek yerine Bursa kazâsından mâzul Hüseyin Efendizâde Mustafa Efendi getirilmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Üsküdar'da babasının yanında

1137 Cemâziyelûlâ'sının 15'i Salı günü hastalığından vefat etti; ertesi gün Üsküdar'daki Cedîde-i Vâlide Sultan Camii'nde namazı kılınıp babasının yanına defnedildi.

Metni gösterMetni daralt

1137 Cemâziyelûlâ'sının on beşinci Salı günü, yakalandığı hastalık sebebiyle vefat etmiştir. Ertesi Çarşamba günü naaşı Üsküdar'daki Cedîde-i Vâlide Sultan Camii'ne getirilmiş, öğleden sonra namazı kılındıktan sonra yine Üsküdar'da babasının yanına defnedilmiştir.

Aile kabrinin Üsküdar'da olması, Kevâkibîzâdelerin bu semtle uzun süreli bağını gösterir; kaynak, son yıllarında da Üsküdar'daki yalısında oturduğunu kaydeder.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası