Fenârîzâde Abdülbâkī Çelebi

Fenârî ailesindeki yeri ve doğumu

Fenârîzâde Abdülbâkī Çelebi 923/1517’de doğdu. Babası Mehmed Şah Fenârî, Molla Fenârî’den gelen geniş ilmiye ailesinin mensuplarındandı. “Fenârîzâde” nisbesi bu aile bağını gösterir; Abdülbâkī adını taşıyan Arabzâde veya başka ilmiye mensuplarıyla aynı kişi değildir.

Küçük kardeşi Yûsuf Çelebi de ilmiye çevresinde yetişti. Sitedeki aile ilişkisi yalnız belgeli kardeşlik düzeyinde korunmalıdır. Ailenin daha eski kuşaklarındaki her Fenârî mensubuna doğrudan kişi ilişkisi açmak, kaynakta gösterilmeyen ara kuşakları atlamak anlamına gelir.

Babasının ölümü ve amcasının himayesi

Babası Mehmed Şah 929/1523’te vefat ettiğinde Abdülbâkī yaklaşık altı yaşındaydı. Bundan sonra amcası Muhyiddin Fenârî’nin himayesinde yetişti. Bu durum, çocukluk eğitimini aile içindeki güçlü ilmiye ağına bağlar.

Amcanın himayesi yalnız maddî bakım olarak anlaşılmamalıdır. Fenârî ailesinin ders, mülâzemet ve görev çevresine erişimini sağlayan bir yetişme zeminiydi. Bununla birlikte Abdülbâkī’nin sonraki hocaları ayrıca adlandırıldığı için bütün tahsili tek kişiye indirgenemez.

Sinan Çelebi’den Sa‘dî Efendi’ye tahsil halkası

Sinan Çelebi, Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi, İshak Efendi, Mollâ Çelebi ve Sa‘dî Efendi’nin derslerine devam etti. Bu hoca çeşitliliği, XVI. yüzyıl Osmanlı ilmiye eğitiminde öğrencinin tek bir medrese veya müderrise bağlı kalmadan farklı ders halkalarından yararlanabildiğini gösterir.

Kaynak her hocadan hangi kitabı okuduğunu tek tek bildirmez. Bu nedenle belirli fıkıh, tefsir veya kelâm eserleri ona tahsis edilmemiştir. Güvenli sonuç, kadılık yapabilecek derecede fıkıh ve hukuk eğitimi görmesi ve Fenârî ailesinin ilmî birikimini dönemin önde gelen müderrislerinin dersleriyle tamamlamasıdır.

Hayreddin Efendi’den mülâzemet

Kanûnî Sultan Süleyman’ın hocası Hayreddin Efendi’den mülâzemet aldı. Mülâzemet, ilmiye mesleğine giriş ve görev bekleme hakkı sağlayan kurumsal aşamaydı; tasavvufî intisap veya şahsî halifelik anlamına gelmez.

Fenârî ailesine mensup olmasına rağmen mesleğinin otomatik biçimde ilerlemediği görülür. Medrese görevi talebinin karşılık bulmaması üzerine müderrislik hattında ısrar etmek yerine kazâ, yani kadılık yoluna geçti. Bu tercih onun kariyerini öğretimden yargı ve şehir idaresine yöneltti.

Şile ve Üsküdar kadılıkları

İlk kadılık durakları arasında Şile ile Üsküdar bulunur. Şile, İstanbul’un Karadeniz kıyısındaki kazası; Üsküdar ise Anadolu yakasının büyük geçiş ve hukuk merkeziydi. Bu iki görev, merkez ilmiye çevresinde yetişen bir hukukçunun farklı ölçeklerde kaza tecrübesi kazanmasını sağladı.

Kadılık yalnız mahkeme hükmü vermekten ibaret değildi. Miras, vakıf, alım satım, aile hukuku ve şehir düzenine ilişkin geniş bir kayıt alanını kapsıyordu. Abdülbâkī’nin görevlerine ait siciller bu dosyada doğrudan incelenmediği için belirli davalar veya hükümler ona atfedilmemiştir.

Galata’da üç ayrı görev dönemi

Galata kadılığına birden fazla defa, kaynak özetine göre üç kez getirildi. Liman, ticaret, elçilikler ve çok topluluklu şehir hayatı sebebiyle Galata kadılığı özel bir hukukî ve idarî tecrübe gerektiriyordu. Üçüncü defa bu görevde bulunduğu sırada meslek çevresinde belirgin biçimde tanındığı aktarılır.

Tekrarlanan tayinler kesintisiz tek görev dönemi gibi gösterilmemelidir. Osmanlı ilmiye uygulamasında azil, bekleme ve yeniden tayin olağandı. Kesin başlangıç-bitiş ayları verilmediğinden haritada Galata tek bir kariyer merkezi olarak gösterilir.

Sofya ve Selânik kadılıkları

Kariyeri Rumeli’nin önemli şehirleri Sofya ve Selânik kadılıklarıyla genişledi. Sofya, Rumeli idarî ve askerî güzergâhının merkezlerinden; Selânik ise liman, ticaret ve çok katmanlı cemaat yapısıyla büyük bir kaza merkeziydi. Bu tayinler Abdülbâkī’nin İstanbul çevresindeki görevlerden yüksek sorumluluklu Rumeli kadılıklarına geçtiğini gösterir.

Kaynak bu şehirlerdeki belirli mahkeme kararlarını, vakıf düzenlemelerini veya inşa faaliyetlerini kaydetmez. Dolayısıyla kadılık unvanından hareketle ona yerel eser, cami, tekke veya hayır kurumu nispet edilmemiştir.

Güzelcebağçe ve Üsküdar çevresi

Üsküdar yakınlarında “Güzelcebağçe” adıyla anılan bir bahçesi bulunduğu kaydedilir. Bahçe, aile mülkü ve sayfiye hafızasının parçasıdır; aynı adla anılan sonraki mahalle, saray veya mesirelerle kesin özdeşlik kurulamaz.

Yerinin güvenilir koordinatı belirlenmediği için haritaya ayrı bir nokta eklenmemiştir. Üsküdar kadılığı ve bahçe kaydı biyografide birlikte anılsa da, bahçenin mahkeme göreviyle kurumsal bağlantısı olduğu söylenemez.

Veba, vefat tarihi ve defin belirsizliği

Fenârîzâde Abdülbâkī Çelebi 970/1562-63’te veba sebebiyle vefat etti. Hicrî yıl iki milâdî yıla yayıldığı için kesin gün ve ay bulunmadan ölüm tarihi yalnız 1563’e sabit bir günmüş gibi indirgenmemelidir.

Temel kayıt defin yerini güvenle bildirmez. Üsküdar’daki bahçesi, oraya gömüldüğü anlamına gelmediği için haritada mezar noktası oluşturulmamıştır. Hayatının tarihî ağırlığı, eser veya tarikat kuruculuğundan çok Fenârî ailesinin XVI. yüzyıl ilmiye dünyasındaki kadılık kolunu temsil etmesidir.