Çeşmîzâde Tâbiî Hasan Efendi

Canik’ten İstanbul ilmiye çevresine

Kaynaklarda asıl adı Hasan olarak verilir. Anadolu’nun Canik yöresinde doğdu; doğum tarihi, ailesi ve ilk tahsil çevresi hakkında ayrıntılı bilgi bulunmaz. Canik adı XVII. yüzyılda bugünkü Samsun ve çevresini içine alan daha geniş bir idarî-coğrafî bölgeyi de ifade ettiğinden, kesin doğum kasabası ayrıca belgelenmeden yalnız Samsun şehir merkezine indirgenmemelidir.

Hasan Efendi, devrin Osmanlı âlimlerinin yanında okuyarak aklî ve naklî ilimlerde yetişti. Daha sonra Çeşmîzâde Mehmed Sâlih Efendi’nin hizmet çevresine girdi ve ondan mülâzemet aldı. Böylece medrese tahsilinden resmî ilmiye mesleğine geçti; ders okutma ve müderrislik basamaklarında ilerlemeye başladı.

“Çeşmîzâde Tâbiî” adı neyi anlatır?

Kaynak onu “Çeşmîzâde Tâbi‘i Hasan Efendi” ve “Çeşmîzâde Hasan Efendisi” adlarıyla tanıtır. Bu adlandırma soy bağına dayanmaz. Gençlik yıllarında Çeşmîzâde Mehmed Sâlih Efendi’nin niyabet hizmetinde bulunduğu ve onun kapısında yetiştiği için bu lakapla tanınmıştır. Buradaki “tâbiî”, bir hocanın ilmî ve meslekî maiyetinde bulunmayı anlatır.

Metindeki “Çeşmîzâde Mehmed Sâlih Efendi âsitânesine intisap” ifadesi de aynı bağlamdadır. Âsitâne kelimesi tasavvuf tarihinde merkez tekke anlamına gelebilir; fakat bu biyografide hemen ardından mülâzemet kazanması ve medrese görevleri gelir. Dolayısıyla söz konusu olan tarikat intisabı değil, bir ilmiye büyüğünün kapısına bağlanarak yetişme ve mesleğe girme ilişkisidir. Hasan Efendi’ye bu ifadeden hareketle şeyhlik, hilâfet veya tarikat aidiyeti yüklenmemiştir.

Kırk akçeli medreseden ilk tayine

Hasan Efendi, alışılmış medrese basamaklarını geçerek kırk akçeli medrese derecesine ulaştı. Bir müddet görev bekledikten sonra Receb 1084/Ekim-Kasım 1673’te Tophane’deki Ebü’l-Fazl Medresesi’ne tayin edildi. Bu, Şeyhî’nin ayrıntılı biçimde kaydettiği görev zincirinin ilk halkasıdır.

Şâban 1090/Eylül-Ekim 1679’da Bâzirgânbaşı Medresesi’ne geçti. Rebîülâhir 1093/Nisan-Mayıs 1682’de Ümmü’l-Veled Medresesi’ne, Rebîülâhir 1095/Mart-Nisan 1684’te Emre Hoca Medresesi’ne nakledildi. Görevler arasındaki yıllar, müderrislerin aynı kurumda sürekli kalmadığını; kıdem, boşalan kadro ve ilmiye derecesine göre farklı medreselere geçtiğini gösterir.

Karaçelebizâde medreseleri

Receb 1097/Mayıs-Haziran 1686’da Abdülmuttalibzâde Mehmed Efendi’den boşalan Karaçelebizâde Mahmud Efendi Medresesi’ne tayin edildi. Rebîülevvel 1100/Aralık 1688-Ocak 1689’da ise yeniden Karaçelebizâde adıyla anılan bir medreseye, bu defa “ibtidâ-i altmışlı” derecesiyle geçti.

Aynı aile veya bâninin adıyla anılan medrese kayıtları, Osmanlı eğitim kurumlarının yalnız bugünkü okul adları gibi okunamayacağını gösterir. Kaynak, ilk tayini Karaçelebizâde Mahmud Efendi Medresesi; sonraki görevi ise altmışlı dereceye yükseliş sağlayan ikinci Karaçelebizâde dershanesi olarak ayırır. İki kaydı tek görev saymak kariyer sırasını eksiltir.

Sahn-ı Semân’a yükselişi

Cemâziyelevvel 1099/Mart-Nisan 1688’de Sahn-ı Semân medreselerinden birine tayin edildi. Fatih Sultan Mehmed külliyesi içindeki Sahn medreseleri, klasik Osmanlı ilmiye düzeninin yüksek öğretim merkezleri arasındaydı. Hasan Efendi’nin Canik’ten başlayan tahsil yolunun Sahn’a ulaşması, meslek hayatındaki en belirgin yükseliştir.

Sahn tayininden sonra altmışlı Karaçelebizâde görevi geldi. Receb 1102/Nisan 1691’de Gevher Han Sultan Medresesi’ne geçti. Böylece kırk akçeli dereceden hâric ve dâhil basamaklarına, Sahn’a ve daha üst dereceli medreselere uzanan yaklaşık yirmi yıllık bir müderrislik çizgisi oluştu.

Kalenderhâne Medresesi ve son yılı

Muharrem 1106/Ağustos-Eylül 1694’te Yahyâzâde Ahmed Efendi’nin yerine Kalenderhâne Medresesi’ne getirildi. Kalenderhâne görevi, Süleymaniye derecelerine yaklaşan seçkin medrese basamaklarından biriydi. Fakat bu son görev uzun sürmedi.

Hasan Efendi Zilhicce 1106/Temmuz-Ağustos 1695’te vefat etti. Boşalan Kalenderhâne Medresesi Celeb Halil Efendi’ye verildi. Şeyhî vefat yerini ve kabrini bildirmez; bu sebeple sayfada doğrulanmamış bir defin yeri gösterilmemiştir.

İlmî şahsiyeti

Şeyhî’nin kısa şahsiyet değerlendirmesi Hasan Efendi’nin “salâh-ı hâl” ile tanındığını söyler. Bu ifade düzgün yaşayışı, dindarlığı ve meslek ahlâkıyla anıldığını gösterir. Eser telif ettiği, şiir yazdığı veya belirli bir tasavvuf yolunda irşad faaliyeti yürüttüğü konusunda mevcut ana kayıtta bilgi yoktur.

Hasan Efendi’nin tarih içindeki yeri bir eser veya tarikat kuruculuğundan ziyade eğitim zincirinde görünür. Canik’ten İstanbul’a gelişi, bir ilmiye büyüğünün maiyetinde yetişmesi, mülâzemet alması ve yaklaşık on medresede ders vermesi; XVII. yüzyıl Osmanlı âliminin meslek yolunu ayrıntılı bir kişi dosyasında izlemeyi sağlar.

Adaş ve aile karışıklığı

“Çeşmîzâde” adı Osmanlı biyografi kaynaklarında farklı aile mensupları ve onların hizmet çevresindeki kişiler için geçer. Tâbiî Hasan Efendi, Çeşmîzâde ailesinden geldiği belgelenmiş bir Hasan Efendi değildir. Onu Çeşmîzâde Tâbiî Hasan adıyla ayırmak; aynı yüzyıldaki başka Hasan Efendilerle, Çeşmîzâde ailesinin gerçek mensuplarıyla veya tasavvuf çevresindeki adaşlarla karıştırılmasını önler.