Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi

Kimliği ve Pravadi’den İstanbul’a gelişi

Asıl adı Mustafa b. Ali’dir. Kaynaklarda “Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi” lakabıyla tanınır. Rumeli’de Pravadi kasabasında doğdu. Doğum tarihi belirtilmez. Gençlik yıllarında İstanbul’a gelerek devrin âlimlerinden ders aldı; ilim ve irfan tahsili için uzun süre çalıştığı kaydedilir. Şeyhî’nin kullandığı ifadeler onun hem düzenli medrese eğitimi gördüğünü hem de yeteneğini saray hizmeti içinde geliştirdiğini gösterir.

Pravadi, bugün Bulgaristan sınırlarında Provadia adıyla bilinen tarihî yerleşimdir. Mustafa Efendi’nin biyografisindeki Pravadi–İstanbul hattı, XVII. yüzyıl sonlarında Rumeli kasabalarından Osmanlı başşehrinin ilmiye teşkilâtına uzanan hareketliliğin somut örneklerinden biridir. Ancak ailesi, ilk hocaları ve İstanbul’a geliş tarihi hakkında kaynak sessizdir; bu boşluklar tahminle doldurulmamalıdır.

Saray hizmeti ve ilmiye yoluna girişi

İstanbul’daki tahsilinin ardından saray-ı hümâyunda teberdarlar zümresine girdi. Teberdarlık saray teşkilâtına ait bir hizmettir; buradaki kayıt tasavvufî bir makam veya tekke görevi anlamına gelmez. Daha sonra eski Dârüssaâde Ağası Yusuf Ağa’nın hocası oldu. Böylece saray hizmeti ile ilmî öğretim aynı hayat çizgisinde birleşti.

Muharrem 1094/Ocak 1683 dolaylarında, Peç seferi dönüşünde Şeyhülislâm Ali Efendi’den mülâzemet aldı. Mülâzemet, medrese tahsilinden sonra ilmiye mesleğine kabulü ve müderrislik-kadılık basamaklarında ilerleme hakkını ifade eder. Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi bundan sonra medreselerde ders vererek ve ilmî meclisler kurarak kırk akçeli medrese derecesine kadar yükseldi.

İlk medrese görevleri

İlk belirgin tayini Kogacı Dede Medresesi’dir. Şeyhî metninin iki nüshası bu tayinin tarihinde 1102 ile 1120 arasında farklı okuma verir; sonraki görevlerin kronolojisi 1102/1690-91 tarihini daha tutarlı gösterir. Receb 1107/Şubat-Mart 1696’da Yarhisar Medresesi’ne, Zilkade 1108/Mayıs-Haziran 1697’de Kenan Paşa Medresesi’ne ve Safer 1110/Ağustos 1698’de Ahi Çelebi Medresesi’ne geçti.

Bu tayinler yalnız bina adlarının sıralanması değildir. “Hâric”, “dâhil” ve bunların hareket dereceleri, Osmanlı medrese hiyerarşisinde müderrisin ücretini, kıdemini ve daha yüksek mansıplara hazırlanışını belirleyen basamaklardı. Mustafa Efendi’nin birkaç yıl arayla farklı medreselere nakli, ilmiye içindeki düzenli yükselişini gösterir.

Sahn ve Süleymaniye yolundaki yükseliş

Cemâziyelâhir 1111/Kasım-Aralık 1699’da Kirmastı Medresesi’ne, Zilhicce 1114/Nisan-Mayıs 1703’te Kürkçübaşı Medresesi’ne tayin edildi. Rebîülâhir 1115/Ağustos-Eylül 1703’te Sahn-ı Semân medreselerinden birine ulaştı. Fatih külliyesindeki Sahn-ı Semân, Osmanlı yüksek öğretiminin en itibarlı merkezleri arasındaydı.

Rebîülâhir 1116/Ağustos 1704’te Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Medresesi’ne, Receb 1117/Ekim-Kasım 1705’te Sinan Paşa Medresesi’ne geçti. Safer 1120/Nisan-Mayıs 1708’de Kasımpaşa Medresesi’ne yükseldi; Rebîülevvel 1122/Nisan-Mayıs 1710’da Kalenderhâne Medresesi’ne nakledildi. Son iki görev, Süleymaniye derecelerine yaklaşan ilmî kıdemini ve büyük kadılıklara hazırlanışını gösterir.

Medine kadılığı

Safer 1123/Nisan 1711’de, tayini bir sonraki Muharrem başından geçerli olmak üzere Medine kadılığına getirildi. Medine kadılığı sıradan bir taşra görevi değildi; Haremeyn’in dinî itibarı, vakıfları, hac ve ziyaret düzeni sebebiyle yüksek ilmiye makamlarından sayılırdı. Mustafa Efendi’nin medrese silsilesinden böyle bir göreve geçmesi, meslek hayatındaki önemli dönüm noktasıdır.

Muharrem 1125/Şubat-Mart 1713’te Medine kadılığından ayrıldı. Aynı yıl, daha önce İzmir kadısına ait olan Ayazmend kazası kendisine arpalık verildi. Arpalık, görevden ayrılmış yüksek dereceli ilmiye mensuplarına gelir sağlayan idarî tahsisti; bir tarikat merkezi veya irşad bölgesi değildir.

Şam kadılığı ve idarî gelirler

Ramazan 1129/Ağustos-Eylül 1717’de, aynı yılın Zilhicce başından geçerli olmak üzere Şam kadılığına tayin edildi. Şam, Osmanlı Arap eyaletlerinin başlıca ilim, ticaret ve hac güzergâhı merkeziydi. Bu kadılık, Mustafa Efendi’nin Medine’den sonra ulaştığı ikinci büyük Arap vilâyeti görevidir.

Makam değişikliği sırasında Ayazmend arpalığı başka bir görevliye verildi; kendisine Edirne payesiyle Halep kadılığından ayrılan Abdülbâki Efendi’nin gelirine bağlı bir tahsis yapıldı. Muharrem 1131/Kasım 1718’de Şam’dan azledildi. Kaynakta geçen bu ayrıntılar, şahsî irşad coğrafyasını değil, Osmanlı ilmiye mensuplarının görev ve geçim düzenini gösterir.

Edirne kadılığı

Ramazan 1136/Haziran 1724’te, ertesi Safer başından geçerli olmak üzere Mısır kadılığına tayin edilen Mustafa Efendi’nin Vize arpalığı Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi’ye verildi. Zilhicce 1137/Ağustos-Eylül 1725’te Edirne kadılığına getirildi. İstanbul’dan sonra imparatorluğun en önemli ilim ve idare merkezlerinden biri olan Edirne’de kadılık yapması, onun meslekte ulaştığı en yüksek şehir makamlarından biridir.

Muharrem 1139/Ağustos-Eylül 1726’da Edirne kadılığından ayrıldı. Aynı dönemde İslimiye, Develi, Döğer, Ağrıdos ve İshaklı kazalarıyla ilgili arpalık tahsisleri biyografisinde yer aldı. 1140/1727-28’de Hayrabolu arpalığı kendisine bağlandı; daha sonra Kuşadası ile ilgili bir tahsis yapıldı. Bu kazaların tamamını fiilen dolaştığı veya oralarda uzun süre yaşadığı söylenemez. Haritada yalnız belgelendirilen kadılık ve tahsil merkezleri öne çıkarılmış, arpalıklar ayrı idarî hafıza olarak değerlendirilmiştir.

Vefatı ve şahsiyeti

Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi 1 Receb 1142 Cuma gecesi, 20 Ocak 1730’da vefat etti. Vefat yeri ve defnedildiği yer Şeyhî’nin biyografisinde belirtilmez. Bu sebeple ona kesin bir mezar veya türbe isnat edilmemiştir.

Şeyhî onu ilim ve maarifle tanınan, doğruluk ve nezâhet sahibi, “derviş-nihâd” ve temiz itikatlı bir âlim olarak tasvir eder. “Derviş-nihâd” sözü burada alçak gönüllü ve derviş tabiatlı oluşunu anlatır; bir tarikattan hilâfet aldığı veya tekke şeyhliği yaptığı anlamına gelmez. Sicill-i Osmânî de onu âbid ve sâlih bir kişi olarak anar.

Tarih içindeki yeri

Çeşm-i Siyah Mustafa Efendi’nin hayatı, Pravadi’den İstanbul’a gelen yetenekli bir gencin saray hizmetinden medrese hiyerarşisine, oradan Medine, Şam ve Edirne gibi büyük kadılıklara yükselişini gösterir. Biyografisinin tasavvuf tarihi bakımından değeri kurumsal bir tarikat kuruculuğunda değil; Osmanlı âlim tipinde ilim, ibadet, ahlâk ve dervişçe tabiatın nasıl yan yana anıldığını göstermesindedir.

Onu bir şeyh veya tarikat pîri haline getirmek kaynakları aşar; buna karşılık yalnız kuru bir tayin listesine indirgemek de şahsiyet kaydını eksiltir. Medrese ve kadılık basamakları, hareketli coğrafyası ve kaynakların ahlâkına dair tanıklığı birlikte okunduğunda, geç XVII. ve erken XVIII. yüzyıl Osmanlı ilmiye dünyasının belirgin bir temsilcisi olarak görünür.