tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Hamza Bâlî Bosnevi

Hamza Bâlî Bosnevi (ö. 969/1562), Hüsâmeddin-i Ankaravî'nin halifesi; Bosna'da geniş bir bağlı çevre oluşturmuş ve İstanbul Tahtakale'de idam edilmesinin ardından Hamzaviyye adıyla anılan tarihî hareketin merkez şahsiyetidir.

Vefat
1562
Unvan
Bayramî-Melâmî şeyhi ve Hamzaviyye çevresinin pîri

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Bosna'dan Hüsâmeddin-i Ankaravî'ye

Bosna kökenlidir. Kaynak, Ahmed-i Sârbân'ın halifesi Hüsâmeddin-i Ankaravî'den tasavvuf terbiyesi aldığını ve onun ardından yaklaşık beş yıl hilâfet hizmeti yürüttüğünü bildirir. Sonraki gelenek adını Bâlî Ağa olarak da korur; “Hamza” lakabının mürşidi tarafından verildiği anlatılır.

Bosna'daki çevresi ve Hamzaviyye adı

Bosna'da geniş bir mürid çevresi oluştu. “Hamzavî” adı, onun ölümünden sonra bağlılarını ve aynı mânevî-sosyal çevreyi tanımlayan bir ad hâline geldi. Bu yapı, modern anlamda tek merkezli ve değişmez bir teşkilat gibi sunulmamalıdır; farklı dönemlerde siyasî ve dinî otoritelerin kuşkusuyla karşılaşan Bayramî-Melâmî damarının tarihî adlarından biridir.

Yargılama ve idam

Nev‘îzâde, şer‘e aykırı görülen hâller isnadı üzerine İstanbul Tahtakale'de idam edildiğini kaydeder. Tarih 969/1562'dir. Kaynak isnatları aktarır fakat ayrıntılı yargılama belgesini vermez; bu sebeple suçlamalar kanıtlanmış fiiller gibi tekrarlanmaz. Daha sonraki metinlerde Ebüssuûd Efendi'nin fetvası ve dönemin şeyhleriyle yaşanan ihtilaflar zikredilir.

Takip ve baskı

İdamın ardından Bosna kadısı Bâlî Efendi'nin bölgede Hamza Bâlî'ye bağlı kişileri soruşturduğu, tutuklama ve idamların yaşandığı aktarılır. Rakamlar ve toplu kıyım anlatıları kaynak türüne göre değiştiğinden, güvenilir belge olmadan kesin sayı verilmemiştir.

Tahtakale ve mezar hafızası

Atâyî, idam yerini Tahtakale olarak gösterir. Sonraki İstanbul ziyaret geleneği mezar ve meşhed hafızasını Silivrikapı–Mevlevîhâne yolu çevresine bağlar. İdam yeri, ilk defin ve daha sonraki ziyaretgâh kaydı aynı şeymiş gibi kesinleştirilmemiştir.

Gelenek içi anlatılar

İdam sırasında bir bağlısının kendisini hançerlediği; Hamza adının mürşidinin duasıyla verildiği ve şehadetinin önceden sezildiği anlatılır. Bunlar tarihî kronolojiden ayrı, Hamzavî hafızasının menkıbe katmanında değerlendirilir.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç2 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Hamza Bâlî’nin idamında kendini kurban eden bağlı

Hamza Bâlî’nin idamını gören baltacılar zümresinden bir bağlısının hançerle kendi boynunu yaralayıp şeyhinin ardından ölmesi anlatılır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Atâyî, Bosnalı Hamza Bâlî’nin İstanbul’da Tahtakale’de idam edilişini anlattıktan sonra, ölüm mahallinde yaşandığı söylenen sert bir bağlılık sahnesi nakleder. İdam sırasında kalabalığın arasında halk kıyafetiyle bulunan ve baltacılar zümresinden olduğu işitilen bir mürid de vardı.

Bu kişi Hamza Bâlî’nin yere düştüğünü görünce keskin bir hançer çıkardı. Hançerle kendi boynunu yaraladı ve şeyhinin yolunda kendisini kurban eder gibi can verdi.

Atâyî anlatının ardından, “Öyle kurbana yaramaz hayvan / Eyledi şeyhe kendini kurban” anlamındaki beyti verir ve Allah’ın kudretini anar. Kayıt, Hamzavî çevrede şeyhe bağlılığın ölüm sınırına kadar götürüldüğünü gösteren bir rivayet olarak sunulmalıdır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, s. 395-398.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Eserleri ve metinleri

Bi-takdiri'llahi teala halkın bu hususta eracifi melamiyyuna setr olup, tarikat-ı aliy­ ye fukarası Hamzavilik ile müttehemdir. (\ 1-?ı -l:i )"355 La'li-zade, bu zat-ı mükerremi kutbiyyet ile tavsif ediyor. Müstakim-zade, Risale'sinde yazıyor ki: "Hüsameddin-i Ankaravi (kuddise sımıhu'l-celt)'den faiz-i rütbe-i hilafet ve va­ sıl-ı gencine-i velayet olanlardan birisi, bu zat- ı muhteremdir. Dört-beş sene emr-i hilafette kaim olup, ba'zı ashab-ı ağraz ol pak-nijadm haklarında iftira-i mahz olmak üzere isnad-ı ma-lem-yekün ile lstanbul'da Tahtakale'de Devoğ- 355.

Metni gösterMetni daralt

Bi-takdiri'llahi teala halkın bu hususta eracifi melamiyyuna setr olup, tarikat-ı aliy­ ye fukarası Hamzavilik ile müttehemdir. (\ 1-?ı -l:i )"355 La'li-zade, bu zat-ı mükerremi kutbiyyet ile tavsif ediyor. Müstakim-zade, Risale'sinde yazıyor ki: "Hüsameddin-i Ankaravi (kuddise sımıhu'l-celt)'den faiz-i rütbe-i hilafet ve va­ sıl-ı gencine-i velayet olanlardan birisi, bu zat- ı muhteremdir. Dört-beş sene emr-i hilafette kaim olup, ba'zı ashab-ı ağraz ol pak-nijadm haklarında iftira-i mahz olmak üzere isnad-ı ma-lem-yekün ile lstanbul'da Tahtakale'de Devoğ- 355.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 2.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Söz ve öğüt

MeşhOrdur, o zaman, Kadıköy'de, Fenerbahçe'de onbin kadar insanı "Hamzavi" diye kılıçtan geçirdiler. "Hamza" na.m-ı bülendini Cenab-ı Hüsameddin-i Ankaravi tevsim buyurmuşlardır. EbussuGd fetvasıyla 969/( 1 562) se­ nesinde lstanbul'da Tahtakale civarında Devoğlu Çeşmesi'nde şehid edilmiş olduğu muhakkaktır.

Metni gösterMetni daralt

MeşhOrdur, o zaman, Kadıköy'de, Fenerbahçe'de onbin kadar insanı "Hamzavi" diye kılıçtan geçirdiler. "Hamza" na.m-ı bülendini Cenab-ı Hüsameddin-i Ankaravi tevsim buyurmuşlardır. EbussuGd fetvasıyla 969/( 1 562) se­ nesinde lstanbul'da Tahtakale civarında Devoğlu Çeşmesi'nde şehid edilmiş olduğu muhakkaktır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 2.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

KAVRAM

"Hamza" adını şeyhi verdi

Sefîne, onu meşhur eden "Hamza" adının şeyhi Hüsâmeddin-i Ankaravî tarafından verildiğini kaydeder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf, bugün bütün bir hareketin adına yansıyan “Hamza” isminin kendiliğinden yerleşmediğini belirtir: bu yüce adı ona şeyhi Hüsâmeddin-i Ankaravî tevsim buyurmuştur, yani bizzat şeyhi vermiştir.

Kayıt küçük görünse de sonuçları büyüktür; çünkü idamının ardından aynı ad, bir çevrenin tamamını niteleyen bir yafta hâline gelecektir.

Çerçeve. Şeyhin müridine ad ya da mahlas vermesi, tarikat geleneğinde bağlılığı ve manevî nispeti tescil eden yerleşik bir uygulamadır. Burada Vassâf bu adlandırmayı doğrudan bir kayıt olarak aktarır; adın sonraki tarihî serüveni ise metnin başka bir kısmında ayrıca ele alınır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

İdamı: Ebussuûd fetvası, Tahtakale, 969/1562

Sefîne, Ebussuûd'un fetvasıyla 969/1562'de İstanbul'da Tahtakale civarında Devoğlu Çeşmesi'nde şehid edildiğini kesin dille kaydeder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf, Hamza Bâlî'nin sonu hakkında tereddüde yer bırakmayan bir dil kullanır: Ebussuûd'un fetvasıyla 969/(1562) senesinde İstanbul'da Tahtakale civarında Devoğlu Çeşmesi'nde şehid edilmiş olduğu “muhakkaktır”. Yer, tarih ve fetva mercii birlikte verilir.

Metin, hükmün gerekçesi konusunda ise kaynakların diline yaslanır. Müstakimzâde'nin Risâle'sinden nakledildiğine göre Hamza Bâlî, şeyhi Hüsâmeddin-i Ankaravî'den hilâfet rütbesi alanlardan biriydi; dört-beş yıl kadar hilâfet vazifesinde bulunduktan sonra bazı garaz sahiplerinin, hakkında tamamen iftiradan ibaret ve aslı olmayan isnatlarıyla İstanbul'da Tahtakale'de öldürülmüştür. Nakil metinde tam bu noktada kesilmektedir.

Çerçeve. İdamın tarihi, yeri ve fetvaya dayanması bu kayıtta belgesel nitelikte verilmiştir; buna karşılık idam sebebinin “iftira” sayılması, olayı aktaran melâmî geleneğinin değerlendirmesidir ve mahkeme kaydı hükmünde değildir. İki katman birbirinden ayrılmalı: infazın vukuu tarihî bir vakadır, gerekçesinin nitelenmesi ise kaynağın tarafıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
MENKIBE · GELENEK İÇİ

"Hamzavî" adının bir ithama dönüşmesi

İdamdan sonra halk arasındaki asılsız söylentiler melâmîlerin üzerine yığılmış, tarikat mensupları "Hamzavîlik" ile itham edilir olmuştur.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Hamza Bâlî'nin adının ölümünden sonra nasıl bir yafta hâline geldiğini kaydeder: bu husustaki asılsız söylentiler melâmîlerin üzerine örtülmüş, tarikat fukarası “Hamzavîlik” ile itham edilir olmuştur. Vassâf aynı bahiste, o dönemde Kadıköy'de, Fenerbahçe'de on bin kadar insanın “Hamzavî” denilerek kılıçtan geçirildiğinin meşhur olduğunu da nakleder.

Böylece bir şeyhin adı, önce bir bağlılık nişanıyken sonra bir suçlama kategorisine dönüşür; Vassâf'ın vurgusu da bu haksız genellemeyedir.

Çerçeve. Metin kıyım rivayetini kendi tespiti olarak değil, “meşhurdur” kaydıyla, yani yaygın söylenti olarak verir; verilen on bin rakamı da bu tür anlatılarda büyüklük bildiren bir ifade kalıbıdır ve sayım değeri taşımaz. Kayıt, olayın kendisinden çok, adın toplumsal hâfızada nasıl bir itham aracına dönüştüğünü göstermesi bakımından değerlidir; ayrıca bu kısım Hamza Bâlî'nin şahsına değil, ardından gelen çevreye aittir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
MENKIBE · GELENEK İÇİ

Lâ'lîzâde'nin kutbiyyet nispeti

Lâ'lîzâde, Hamza Bâlî'yi kutbiyyet vasfıyla anar; Sefîne bu değerlendirmeyi olduğu gibi nakleder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf, Hamza Bâlî hakkındaki melâmî değerlendirmesini tek cümleyle aktarır: Lâ'lîzâde bu mükerrem zâtı kutbiyyet ile tavsif etmektedir. Yani idam edilmiş bir şeyh, geleneğin kendi içinde en üst manevî mertebelerden biriyle anılmayı sürdürmüştür.

Bu nispet, resmî hükümle gelenek hâfızası arasındaki gerilimin en açık göstergesidir: devletin fetvayla ortadan kaldırdığı kişi, yolun içinde kutub sayılır.

Çerçeve. Kutbiyyet, tasavvuf düşüncesinde manevî hiyerarşinin zirvesini anlatan bir kavramdır ve tarihî bir görev tanımı değildir. Buradaki nispet, Lâ'lîzâde'nin melâmî silsilesine bağlı değerlendirmesidir; belge değeri değil, geleneğin kendi içindeki konumlandırma değeri taşır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
  2. [2]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 2
  3. [3]Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, s. 395-398
Ortak kaynak kataloğunu aç →