tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve adlandırılması
Kaynak başlığında “eş-Şeyh A‘mâ Kûsec Mehmed Efendi” adıyla yer alır. “A‘mâ” lakabının ömrünün sonlarında görme yetisini kaybetmesi sebebiyle verildiği metinde açıkça belirtilir. “Kûsec” adı da başlıkta korunur; fakat kaynağın biyografi kısmı bu ikinci lakabın sebebini açıklamaz. Bu nedenle iki lakap birbirinin karşılığı gibi sunulmamalıdır.
Kadızâde Şeyh Mehmed Efendi’den tahsili
Mehmed Efendi ilim tahsilini Kadızâde Şeyh Mehmed Efendi’nin yanında sürdürdü. Vekāyi‘u’l-Fuzalâ onu yalnız kürsü vaizi olarak değil, birçok ilim dalından pay sahibi bir âlim olarak tanıtır. Kaynakta “şeyh” unvanıyla anılması tek başına belirli bir tarikata intisap ettiğini göstermediğinden, hakkında belgelenmemiş bir yol aidiyeti kurulmamıştır.
Sultan Bayezid Camii vaizliği
1057/1647 yılında Şeyh Abdülahad Efendi’nin yerine Sultan Bayezid Camii vaizliğine tayin edildi. Bu görev, İstanbul’un büyük selâtin camilerindeki vaizlik silsilesinin ilk bilinen halkasıdır. Vaizlik yalnız hutbe veya belirli günlerde konuşma işi değildi; geniş şehir cemaatine dinî öğretim ve nasihat sunan itibarlı bir ilmiyye göreviydi.
Süleymaniye kürsüsü
1074 yılının Şevval ayında Erdebîlizâde Şeyh Ahmed Efendi’nin yerine Süleymaniye Camii kürsüsüne nakledildi. Kaynak görev değişimini açıkça kaydeder; bu sebeple Bayezid ve Süleymaniye vazifeleri aynı anda yürütülmüş makamlar gibi değil, birbirini takip eden tayinler olarak okunmalıdır.
Ayasofya-i Kebîr vaizliği
Şâban 1080/Ocak 1670 dolaylarında yine Erdebîlizâde Ahmed Efendi’den boşalan Ayasofya-i Kebîr vaizliğine getirildi. Bayezid’den Süleymaniye’ye, oradan Ayasofya’ya uzanan bu sıra, İstanbul’un başlıca üç selâtin camisindeki vaizlik görevlerinde yükseldiğini gösterir.
İlmî ve ahlâkî vasıfları
Şeyhî Mehmed Efendi onu çeşitli ilimlerde yetişmiş, vera sahibi, şer‘î hükümlere bağlı, edip ve mütevazı bir kişi olarak niteler. Bunlar dönemin biyografi dilindeki övgü kalıpları olmakla birlikte, müellifin Mehmed Efendi’yi hangi vasıflarıyla hatırladığını göstermesi bakımından önemlidir.
Görme kaybı, vefatı ve halefi
Ömrünün sonlarında görme yetisini kaybetti; bundan sonra küçük büyük herkes arasında “A‘mâ Mehmed Efendi” adıyla tanındı. Zilkade 1082/Mart 1672 dolaylarında vefat etti. Ayasofya vaizliği ölümünün ardından İspirî Ali Efendi’ye verildi. Kaynak doğum tarihi, doğum yeri, ailesi, mezarı veya eserleri hakkında ayrıca bilgi vermez.