Molla Şemseddin Fenârî

Sadreddin Konevî Miftâhu'l-gayb'da tasavvuf metafiziğini, konusu, ilkeleri ve meseleleri belirlenmiş bir disiplin gibi yeniden kurmayı denemişti. Fenârî'nin bu esere yazdığı şerhin tam adında geçen "beyne'l-ma'kūl ve'l-meşhûd" ifadesi, şârihin ne yapmak istediğini daha kapakta söyler: akıl yürütmeyle elde edilen bilgi ile keşifle görülen arasında ortak bir dil kurmak.

Şerhte metafiziğin konusu, insanın gücü ölçüsünde Hakk'ı, yaratılmışlarla ilişkisi ve âlemin O'ndan doğuşu bakımından bilmek diye tanımlanır. İlkeleri ilâhî isimler, meseleleri ise bu isimlerin varlık mertebelerinde nasıl tecelli ettiğidir. Bilgiye ulaşmanın yolu ahlâkî arınmadan geçer; aynı hâli daha önce yaşamış bir ârifin delâleti bu yolda belirleyicidir.

Eserin sonraki asırlardaki dolaşımı da dikkat çekicidir. Muhammed Hâcevî'nin Tahran neşrinde Mirza Hâşim el-Üşkûrî'den Hasanzâde Âmilî'ye kadar birçok âlimin ta'lîkātı bir araya getirilmiş, aynı neşredici metni Farsça'ya da çevirmiştir.

Çerçeve. Şerh, Fenârî'yi yalnız İbnü'l-Arabî'nin Anadolu'daki okuyucularından biri olarak değil, Konevî'nin başlattığı işi sürdüren bir devam halkası olarak gösterir: tasavvufî doktrini akla uygun bir ifadeye büründürmek, o doktrinin akla indirgenebileceğini kabul etmek anlamına gelmez.

el-Fevâidü'l-Fenâriyye, Esîrüddin el-Ebherî'nin mantığa dair Îsâgūcî'sine yazılmış şerhlerin en meşhurlarındandır ve Osmanlı medreselerinde son dönemlere kadar okutulmuştur. Üzerine yazılan hâşiyeler arasında Kul Ahmed diye bilinen Ahmed b. Muhammed'in çalışması ile Burhâneddin Bulgarî'nin el-Fevâidü'l-Burhâniyye'si öne çıkar.

Şerhin baş tarafı, her ilmin mevcudu bir cihetten konu edinerek mevzu, mebâdî ve mesâil bakımından ayrışmasını, buna rağmen ilim tahsilinin insan şahsiyetini bölmemesi ve insanın varlıkla irtibatını koparmaması gerektiğini temellendirir. Bu bölüm sonradan "Cihet-i Vahde" başlığıyla ayrı bir risâle haline getirilmiş, şerh ve hâşiyelere konu olmuş, Mehmed Emin Şirvânî'nin tahşiyesiyle Cihetü'l-vahde adıyla basılmıştır.

Çerçeve. Bir mukaddimenin müstakil metin haline gelip kendi şerh geleneğini doğurması, Osmanlı ilim hayatında metinlerin nasıl çoğaldığını gösteren tipik bir örnektir; Fenârî'nin ilimler arası bütünlük fikri de bu yolla ders kitabı düzeyinde dolaşıma girmiştir.

İki cilt halinde basılan Fusûlü'l-bedâyi', Fahreddin er-Râzî sonrası düşüncenin bazı temel özelliklerini taşır. Küllî kaideleri tesbit edip bunlardan cüz'î kuralları çıkarmak yöntemin en belirgin unsurudur; nakil ile akıl arasında tam bir uyum kurma çabasında aklî açıklama tavrı belirgin biçimde öne çıkar.

Eserde yer yer metafizik meseleler tartışılır, hatta meseleler bir metafizikçi üslûbuyla ele alınır. Buna karşılık müellif, usul alanında keyfîliğe kapı aralayabilecek söz ve ifadelerden uzak durur; fıkhî ictihadı tamamen kendi çizgisi ve yöntemi içinde değerlendirir. Eserin giriş kısmı ayrıca bir ilmin diğer ilimlerin neticelerinden nasıl faydalanabileceğini gösterir.

Çerçeve. Aynı müellifin metafizikte teorik aklın sınırını çizerken usulde aklî yöntemi öne alması bir çelişki değil, alan farkının bilinçli gözetilmesidir: kesin bilginin ölçütü her disiplinde aynı yerden çıkmaz.