tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve Palu nispeti
Ali es-Sebtî el-Palevî, XIX. yüzyılda Nakşibendiyye’nin Hâlidiyye kolunu Palu, Harput ve Bingöl çevresinde yerleştiren âlim ve mürşiddir. Kaynaklarda Ali Sebtî, Ali Sebdi ve Şeyh Ali Sebtî biçimleriyle anılır. ‘Palevî’ nispeti Palu’daki uzun irşad devresini, ‘Sebtî’ ise yerleşmiş aile ve tarikat nispetini gösterir.
Doğumu ve aile çevresi
Kırkdirek yahut Çıhılsütûn adıyla anılan, bugün Bismil çevresiyle ilişkilendirilen köyde doğdu. Doğum yılı için 1777, 1779, 1786 ve 1787 tarihleri verildiğinden kesin bir milâdî yıl söylemek mümkün değildir. Babası Molla Kasım’dan ilk derslerini aldı. Aile şecereleri onu Seyyid Hâşim üzerinden Hz. Hüseyin nesline bağlar; bu nispet aile ve tekke geleneğinin şecere kaydı olarak değerlendirilmelidir.
Diyarbakır’daki tahsili
Tahsilini Diyarbakır’daki Câmi-i Kebîr çevresinde sürdürdü; Arapça ve Farsça öğrendi, tefsir, hadis, fıkıh ve medrese ilimlerinde yetişti. Erbil ve Süleymaniye çevresinde de ilim halkalarına katıldığı aktarılır. Genç yaşta müderrislik yapması, Hâlidî terbiyesinden önce de yerleşmiş bir zâhirî ilim birikimine sahip olduğunu gösterir.
Müderrislik ve Nebî Camii
Diyarbakır’a döndüğünde ders verdi; Nebî Camii’nde imamlık yaptığı ve medrese çevresinde tanındığı kaydedilir. Onun sonraki Palu faaliyetinde medrese ile tekkeyi birbirinden ayırmayan modelin zemini bu dönemdir: irşad, yalnız sohbetten değil düzenli ilim öğretiminden de oluşur.
Mevlânâ Hâlid ile karşılaşması
Gelenek içi anlatıya göre Abdullah-ı Dihlevî, Hindistan’dan dönen Mevlânâ Hâlid’e Diyarbakır’da durmasını ve önemli bir şahsiyeti beraberinde götürmesini söylemiştir. Ali es-Sebtî’nin Mevlânâ Hâlid’le karşılaşması bu yolculuk bağlamında anlatılır. Tarihî çekirdek açıktır: Ali es-Sebtî, Mevlânâ Hâlid’in çevresine katılmış, onunla Süleymaniye ve Şam irşad halkalarına bağlanmıştır.
Süleymaniye ve Ahmed Hatib halkası
Süleymaniye’de Ahmed Hatib Erbilî çevresinde riyâzet ve tasavvuf terbiyesi gördü. Kaynaklarda yaklaşık beş yıllık bir eğitim devresinden söz edilir. Bu dönem, onun yalnız Mevlânâ Hâlid’in sohbetine katılan bir âlim değil, Hâlidî seyrüsülûk düzeninden geçen bir mürid olduğunu gösterir.
Şam yılları
Mevlânâ Hâlid’in Şam’a yerleşmesinden sonra Ali es-Sebtî de onun yanında bulundu. Yaklaşık dört yıl süren bu devre, Hâlidî irşad usulünün ve halifelik görevinin olgunlaştığı dönemdir. Annesinin vefatı üzerine memleketine dönmüş, ardından yeniden Şam’a gitmiştir.
İcazetin verilişi
Kaynaklarda icazetin kimin eliyle tamamlandığı konusunda görünürde iki ayrı ifade vardır. Ali es-Sebtî’yi irşada hazırlayan ve onun adına icazet düzenlenmesini isteyen kişi Mevlânâ Hâlid’dir. Mevlânâ Hâlid’in 1827’deki vefatından sonra belgeyi kardeşi ve halifesi Mahmud Sâhib’in teslim edip tasdik ettiği nakledilir. Bu sebeple Ali es-Sebtî, mânevî ve tarihî bakımdan Mevlânâ Hâlid’in halifesi; belgenin intikali bakımından Mahmud Sâhib halkasıyla da irtibatlıdır.
Palu’ya gelişi
Mevlânâ Hâlid’in vasiyet ve yönlendirmesi doğrultusunda 1826-1827 dolaylarında Palu’ya yerleşti. Burada vefatına kadar ilim, tedris ve irşad faaliyetini sürdürdü. Palu, onun eliyle yalnız bir tekke merkezi değil, Diyarbakır, Harput, Erzurum, Bitlis ve Bingöl çevrelerine uzanan Hâlidî ağın ana durağı hâline geldi.
Medrese ve tekke düzeni
Ali es-Sebtî’nin faaliyetinde medrese ile tekke aynı öğretim örgüsünün iki yüzüdür. İblaşiyye Medresesi’nin başmüderrisi olarak anılması, Hâlidîliğin bölgedeki yayılışını yalnız tarikat merasimleriyle açıklamanın yetersiz olduğunu gösterir. Talebeler medrese ilimlerini tahsil ederken sohbet, zikir, murakabe ve hizmet terbiyesi de görüyordu.
Palu, Harput ve Bingöl ağı
Palu’da kurulan merkez, yetişen halifeler ve onların medreseleri aracılığıyla genişledi. Abdullah Melekanî Solhan’da; Ahmed el-Çânî Bingöl, Az ve Sancak çevresinde; Süleyman el-Kûrî Kur ve Uzunsavat hattında; Ahmed-i Halifanî Karlıova ve Erzurum’da; Kiğılı Şeyh Selim ise Kiğı ve Erzurum çevresinde faaliyet gösterdi. Ahmed Çapakçurî de Harput ve Çapakçur hafızasında öne çıkan halkalardandır.
Mahmud Sâminî ve Osman Bedreddin hattı
Mahmud Sâminî, Ali es-Sebtî’nin önde gelen halifelerindendir. Palu’daki sohbet ve tedris halkasından yetişmiş, daha sonra Karşı Bahçe çevresinde kendi mescit ve irşad merkezini kurmuştur. Mahmud Sâminî’den Erzurumlu Osman Bedreddin’e uzanan hat, Ali es-Sebtî mirasının Harput ve Erzurum çevresindeki güçlü devamlarından biridir.
Aile ve post devamı
Ali es-Sebtî’nin vefatından sonra İblaşiyye Medresesi ve aile postu oğulları üzerinden sürdü. Muhammed Nâsih, Mahmud Feyzî ve Hasan Nâkî bu devamın başlıca isimleridir. Kaynaklarda Hüseyin Zekî ile genç yaşta vefat eden İbrâhim’den, ayrıca kızları Fâtıma ve Âmine’den de söz edilir. Aile devamı ile bağımsız halife hatları birbirine karıştırılmamalıdır.
İcazetnâmenin irşad ilkeleri
Ali es-Sebtî adına düzenlenen icazetnâme, Kur’an ve Sünnet’e bağlılığı, Ehl-i sünnet yolunu gözetmeyi, Kur’an öğreticilerine, fakihlere ve yoksullara ihtimamı; cömertliği, güler yüzü, sabrı ve kardeşlerin kusurunu yumuşaklıkla düzeltmeyi öne çıkarır. Kin, dünya hırsı ve üstünlük iddiası terk edilmeli; doğruluk, kanaat, tevazu ve Resûlullah’a ittiba korunmalıdır.
Vefatı ve türbesi
Ali es-Sebtî 1871 yılında Palu’da vefat etti. 1870 tarihi de bazı kayıtlarda görülür; yaygın kabul 1871’dir. Türbesi Murat Nehri’ne bakan bir yükseltide, eski Palu yerleşmesinin karşısındadır. Yapı içinde kendisinin ve yakınlarının kabirleri, yakınında da bir mescit bulunur.
Tarihî mirası
Ali es-Sebtî’nin temel tarihî önemi, Hâlidîliği Doğu Anadolu’da medrese, tekke, aile ve halife ağlarıyla kalıcılaştırmasıdır. Ailesinin sonraki siyasî hadiselerde görünen mensupları onun XIX. yüzyıldaki ilim ve irşad faaliyetinin doğrudan açıklaması sayılamaz. Şeyh Said’in 1925’teki siyasî hareketi ile Ali es-Sebtî’nin bir asır önce kurduğu eğitim ve irşad ağı ayrı tarihî bağlamlarda okunmalıdır.