Ahmedü Bamba

Doğumu ve adı

Büyük dedesi Mame Maram'ın 1772 yılına doğru Baol'da kurduğu M'Backé köyünde doğdu. Mame Maram'ın burada açtığı Kur'an okulunda kendisinden sonra da oğlu Mame Balla öğretimi sürdürmüştür.

Adının hikâyesi şudur: Mame Balla'nın tahsil için Bamba'da Ahmedü adlı bir şeyhin yanına gönderdiği oğlu Momar Antassaly, öğrenimini bitirip köyüne döndükten sonra doğan çocuğuna hocasının hâtırasına Ahmedü Bamba adını koymuştu. Arapça isim zinciri kaynaklarda Ahmed (Muhammed) b. Muhammed b. Habîbullah şeklinde geçmektedir.

Çocukluğu ve göçler

Maba Diakhu'nun Baol'da cihad hareketine giriştiği yıllarda Ahmedü Bamba dokuz yaşındaydı. Bu arada bazı köylerle birlikte M'Backé yıkılmış, Momar da ailesini alarak Rip'te Porokhane köyüne yerleşmişti. Momar burada kısa zamanda Maba Diakhu'nun takdirini kazandı; Maba kendisine bir Kur'an okulu açtı ve çocuklarının eğitimini de ona tevdi etti.

Cayor'da Fransızlar'a karşı savaş açıldığında (1866), direniş hareketinin lideri Lat Dior memleketini terketmek zorunda kalmıştı. Maba tarafından kabul edilen ve Bamba'nın babası Momar'la dostluk kuran Lat Dior, 1871 yılında yapılan antlaşma üzerine Cayor'un yöneticiliğine getirildi.

Lat Dior'un Volof Krallığı'na kadı olma teklifini kabul etmeyen Momar, Diourbel yakınlarındaki Patar köyüne yerleşti. 1874 yılında Cayor'a giderek daha önce yıkılan köylerinin hâtırasına orada M'Backé-Cayor köyünü kurdu.

Tahsili ve intisabı

Babasının 1880'de ölümüne kadar burada kalarak onun yanında Arapça, Kur'an ve fıkıh bilgisini geliştiren Ahmedü Bamba, ilim ve takvâsıyla büyük şöhrete kavuştu.

Kendisine yapılan kadılık teklifini kabul etmedi ve Saint Louis'e giderek o sırada Batı Afrika'nın en meşhur tarikatı olan Kādiriyye'nin halifesi el-Hâc Kamara'ya intisap etti.

Daha sonra meşhur Kādirî şeyhi Sidya'nın irşadından faydalanmak üzere Moritanya'ya gitti. Şeyh Sidya tarafından çok iyi karşılanan Ahmedü Bamba ondan tasavvuf, akaid, Mâlikî fıkhı ve Sahîh-i Buhârî okudu. Şeyh Sidya daha sonra onu Volof bölgesine halife tayin etti.

Tûbâ'nın kuruluşu

Bir Kādirî halifesi olarak Senegal'e döndüğünde Lat Dior Fransızlar'a karşı savaşa girmişti. Uzlete çekilmek maksadıyla büyük merkezlerden uzak kalmayı tercih eden Ahmedü Bamba, Darou-Marnâne adlı bir köy kurarak burada müridlerinin eğitimiyle meşgul oldu. Bu yeni köyde büyük ilgi gördü ve ziyaretçi akınına uğradı.

Bir süre sonra Baol'da Tûbâ köyünü kurarak oraya yerleşti (1886).

Sömürge yönetiminin şüphesi

1891 yılında başşehir Saint-Louis'e gitti ve Fransız sömürge yönetiminin ortaya çıkan karışıklıklardan duyduğu endişeler karşısında, başşehirle özellikle Baol ve Colof'ta çıkan siyasî karışıklıklarla ilgisi bulunmadığı yolunda açıklamada bulundu.

Fakir bir derviş olduğunu ve müridlerinin eğitimiyle uğraşmaktan başka bir gayesi bulunmadığını her defasında belirtmesine rağmen, Fransızlar tarafından Baol tahtının iddiacısı şeklinde takdim edildi; mahallî yöneticiler merkezî yönetime Ahmedü Bamba ile mensuplarının tehlike arzettiği yolunda raporlar verdiler.

1895'te bazı müridleriyle birlikte Colof'a giderek orada Tûbâ adıyla yeni bir köy kurdu. Fakat etrafında oluşan talebe halkası, akın akın gelen ziyaretçiler, direniş hareketleri mensuplarıyla bazı liderlerin ona biat etmeleri, vergilerin ödenmemesi ve baş gösteren karışıklıklar sömürge yönetimini iyice rahatsız etti.

İki sürgün

Bamba, müridlerini dağıtması yolundaki isteği kabul etmemesi üzerine 10 Ağustos 1895'te tutuklanarak Saint Louis'e götürüldü ve oradan Gabon'a sürüldü. Yedi yıl yedi ay Mayombé adasında, hıristiyanlaştırılmış halk arasında sürgünde yaşadı. Eserlerinin birçoğunu bu sırada kaleme aldı.

1902'de sürgünden döndü ve bu defa son derece ateşli bir tarzda vaaz ve irşada başladı, bağlılarının ziyaret akınına uğradı.

Ertesi yıl tekrar tutuklanan Ahmedü Bamba bu defa Moritanya'ya sürüldü. 1906'da müridleri, şeyhlerinin dönmesi için çeşitli bölgelerde yer yer şiddet hareketlerine varan gösteriler düzenlediler. Yönetim ondan bunlara engel olmasını isteyince, gösterilere katılan müridlerinin kendisini ziyaret etmelerini yasakladı. Buna rağmen ona olan sevgi ve bağlılık gittikçe arttı.

Yönetim Ahmedü Bamba'yı önce Colof'ta Thiène köyüne, daha sonra da kolaylıkla gözaltında bulundurulabileceği Diourbel'e nakletti (1912).

Yumuşama

Sömürge yönetimi I. Dünya Savaşı'nın arefesinde Ahmedü Bamba'yla iyi ilişkiler içine girmenin ve onun otoritesinden faydalanmanın uygun bir siyaset olduğu düşüncesiyle, müridleri arasından Fransız askerî birliklerine asker seçimini kendisine bıraktı.

Kaynak bunun sebeplerini sayar: tarikat mensuplarının yer fıstığı üretimindeki etkinliği ve bu suretle kavuştukları büyük ekonomik gücü kanalize edebilme arzusu; ayrıca Ahmedü Bamba'nın kendisini ibadet ve tefekküre vermiş bir kimse olarak rahat bırakılması isteği ve siyasî karışıklıklarla ilgisi bulunmadığı yolundaki açıklamalarına Fransız otoritelerinin inanmaya başlamış oldukları.

Sömürge yönetimi onu müslümanların din işleriyle ilgili şûra meclisinin üyeliğine tayin ettikleri gibi, askerî alanda sağladığı yardımlardan dolayı da Légion d'Honneur nişanıyla taltif ettiler. Fakat o bu nişanı sembolündeki haç işaretinden dolayı kabul etmedi.

Vefatı

Hayatının son döneminde birçok Mürîdiyye merkezi kurarak ibadet, ilim ve müridlerinin eğitimiyle meşgul oldu.

1924'te Tûbâ'yı resmen tarikatın mânevî merkezi yapmak istedi ve orada bir cami inşa ettirmeyi kararlaştırdı. Ancak bu arzusunu gerçekleştiremeden 19 Temmuz 1927'de öldü ve Tûbâ'da toprağa verildi.

Mürîdiyye

Kurduğu ve Batı Afrika'nın birçok ülkesinde yayılmış bulunan Mürîdiyye tarikatı temelde Kādiriyye'nin bir kolu olmakla birlikte bazı farklı özelliklere sahiptir. Ahmedü Bamba, Kādiriyye ve Ticâniyye'nin tesirlerinin de görüldüğü kendine has bir evrâd tertip etmiştir.

İlim tahsiline ve bedenî çalışmaya son derece önem verdiğini de belirtmek gerekir. Çalışmaya özel bir önem atfedilmesinin sebebi, tarikatın ortaya çıktığı tarihî şartlarda aranmalıdır.

Fransızlar'ın bölgeyi sömürgeleştirdikleri bir ortamda Ahmedü Bamba, müridlerinin ihtiyaçlarını karşılamak ve onları ekonomik yönden güçlendirmek için “dara”lar (kolektif çiftlik) kurarak müridlerini Senegal ekonomisinin gelişmesinde önemli yeri bulunan yer fıstığı üretimine yönlendirmiş ve bu işte büyük bir başarı sağlamıştır.

Siyasî konumu

Kaynak dengeli bir hüküm verir: Ahmedü Bamba Fransız sömürgeciliğine karşı doğrudan bir savaşa girişmediği gibi onun böyle bir niyetinin de bulunmadığı anlaşılmaktadır.

Fakat sömürgecilerle iş birliğine girmeyi devamlı reddetmesi, baskı ve sürgünleri iş birliğine tercih etmesi, ülkedeki nüfuzu sebebiyle başlı başına bir direniş oluşturmuş ve sömürge yönetimine karşı baş kaldırılarda önemli rol oynamıştır.

Esas itibariyle dinî tefekküre önem veren ve zâhidâne bir hayat yaşayan Bamba'ya dinî-siyasî hâkimiyet arzu ve niyetini Fransız yönetimi yakıştırmış görünüyor. Müridlerinin faaliyetlerinden dolayı rahatsız edilen ve iş birliğine girmediği için kendisine baskı yapılan Bamba, hayatının sonlarına doğru sömürgecilerle nisbî bir iş birliğine girmiş ise de aralarında karşılıklı güven hiçbir zaman oluşmamıştır.

Tasavvufî kaynaklara ve Ehl-i sünnet esaslarına vâkıf olan Bamba'nın Sünnî istikametten ayrılmadığı anlaşılmaktadır.