tarikat.orgSultan Veled ve Ulu Ârif Çelebi'den Osmanlı mevlevîhânelerine uzanan kurumsal tarih TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri mevcut monografilerle karşılaştırılarak özgün biçimde hazırlanmıştır.
Mevlânâ'dan sonra teşkilât
Mevlânâ yolun pîri kabul edilmekle birlikte çevresinin tarikat düzenine kavuşması vefatından sonra gerçekleşti. Sultan Veled topluluğun devamlılığını sağladı; Ulu Ârif Çelebi'nin seyahatleri ve beyliklerle kurduğu ilişkiler Konya dışındaki yayılışı hızlandırdı.
Çelebilik ve halifeler
Konya'daki çelebilik makamı merkezî bir konuma sahipti. Bununla birlikte taşradaki yayılmada hilâfet alan şeyhler ile Mevlânâ ailesinin kadın kolundan gelen “inâs çelebileri” de etkili oldu. Kütahya Erguniyye ve Afyonkarahisar merkezleri bu çok odaklı yapının önemli örnekleridir.
Beyliklerden Osmanlı'ya
Karaman, Manisa, Antalya, Amasya ve başka merkezlerde zâviye ve vakıflar oluştu. Osmanlı sahasında Edirne'deki erken kuruluşu, Galata Mevlevîhânesi ve ardından Yenikapı, Kasımpaşa, Beşiktaş gibi İstanbul merkezleri izledi. Böylece mevlevîhâneler şehir kültürünün kalıcı kurumlarına dönüştü.
Âdâbın biçimlenmesi
Erkânın kesin biçimini almasında “ikinci pîr” kabul edilen Âdil Çelebi devri belirleyicidir. Bu bilgi, Mevleviyye tarihini yalnız Mevlânâ'nın hayatına indirgememeyi; kurucu hafıza ile sonraki kurumsallaşmayı ayrı katmanlarda göstermeyi gerektirir.
Sanat ve musiki
Özellikle İstanbul mevlevîhâneleri hat, şiir ve klasik Türk musikisinin öğretildiği merkezlere dönüştü. Bu kültürel üretim, semâ ve âyin sayfalarıyla bestekâr, âyinhan, neyzen ve mevlevîhâne kayıtları arasında bağlantı kurularak okunmalıdır.