Siyâhî Mustafa Dede

Kıbrıs'ta doğumu ve mahlası

Asıl adı Mustafa olan Siyâhî Dede Kıbrıs'ta doğdu. Annesinin Habeşî asıllı olduğu, koyu teni sebebiyle şiirlerinde “Siyâhî” mahlasını kullandığı kaynaklarda kaydedilir. Doğum tarihi bilinmemektedir.

Dânişî Ali Dede'nin terbiyesi

Lefkoşa Mevlevîhânesi şeyhi Dânişî Ali Dede'ye intisap ederek onun hizmetinde bulundu. Mesnevî okudu, ney üflemede maharet kazandı ve zâhirî-bâtınî ilimler tahsil etti. Dânişî Ali Dede Kudüs meşîhatına gönderilince Dîvânî Mehmed Çelebi Âsitânesi'nde Kemâlzâde Şeyh Ebû Bekir Efendi'nin hizmetine girdi.

Lefkoşa, Gelibolu ve Kahire postları

Bir müddet Lefkoşa'da halife olarak görev yaptıktan sonra Gelibolu Mevlevîhânesi şeyhliğine getirildi. Ardından iç düzeninde karışıklık bulunduğu bildirilen Kahire Mevlevîhânesi'ni yeniden nizama koymakla görevlendirildi. Kahire'deki vazifesini tamamlayınca Lefkoşa'ya döndü. Birden fazla önemli Mevlevî merkezi idare etmesi sebebiyle devrinde “şeyhü'l-meşâyih” unvanıyla anıldı.

Nesîb Yûsuf Dede'nin mürşidi

Yenikapı Mevlevîhânesi'nin sonraki şeyhlerinden Nesîb Yûsuf Dede, 1688'de Müneccimbaşı Ahmed Dede ile Kahire'ye gittiğinde Siyâhî Dede'nin edep ve irfan meclisine katılarak kendisinden sikke">sikke giydi. Nesîb Dede şiirlerinde mürşidine bağlılığını dile getirdi; vefatı üzerine dokuz beyitlik bir tarih manzumesi kaleme aldı.

Vefat tarihindeki iki kayıt

Esrar Dede'nin tezkiresi vefatını 1122/1710-11 olarak verir ve modern araştırmalarda bu tarih daha çok kabul edilir. Sâlim Tezkiresi, Mecelletü'n-nisâb ve Vekāyi‘u'l-fuzalâ ise 1123/1711-12 yılını kaydeder. Bu nedenle sayfada milâdî yıl 1711 olarak tutulmuş, kaynak ihtilafı gizlenmemiştir. Lefkoşa Mevlevîhânesi'ne defnedildi.

Dîvânı ve şiir dili

Siyâhî Dede'nin mürettep bir Dîvânı vardır. Şiirlerinde Mevlevî külâhı, tecrid, kanaat, aşk ve vahdet gibi kavramları işler; Mevlevî kıyafetini yalnız maddî bir başlık değil, mânevî himaye ve irşad remzi olarak yorumlar. Tezkireler onu ârifâne söyleyişe sahip bir divan şairi, irfan ve sanat meclisleri kuran bir Mevlevî şeyhi olarak tanıtır.