Nu‘mân Dede

Vezir ailesinden Mevlevîliğe

Sultanzâde Halil Nu‘mân Dede, Yeğen Ali Paşa'nın oğludur. Sicill-i Osmânî'deki kayda göre 1201'de (1786-87) devlet hizmetini bırakarak Konya'ya çekildi ve Mevlevî oldu. Mevlevî terbiyesinin ardından Galata Mevlevîhânesi postuna getirildi. Kaynaklarda görevinin bitiş yılına dair küçük bir farklılık vardır; vakfiye ve Şeyh Gālib çevresindeki kayıtlar, 1205'te (1790-91) Galata'dan ayrıldığını gösterir.

Galata postnişinliği

Nu‘mân Dede'nin Galata Mevlevîhânesi meşihatı yaklaşık dört yıl sürdü. Keçecizâde İzzet Molla'nın Galata postnişinlerini sıralayan manzumesi de onun 1201'de posta geçtiğini ve 1205'te ayrıldığını bildirir. Ardından Galata postuna Şeyh Gālib geçti.

Üsküdar Mevlevîhânesi'nin kuruluşu

Nu‘mân Dede, Üsküdar Rum Mehmed Paşa Mahallesi'ndeki evini Mevlevî zâviyesine dönüştürdü. 5 Rebîülevvel 1205 (12 Kasım 1790) tarihli vakfiye, yapının şeyhliğini önce kendisine, ardından Mevlevî erkânını uygulamaya ehil evlât ve halifelerine şart eder. TDV'nin mimarlık kaydı yapının fiilî kuruluşunu 1207'ye (1792-93) tarihler. İstanbul'un beşinci Mevlevîhânesi olan bu yapı, özellikle taşradan gelen ve Anadolu'ya geçen dervişlerin konaklamasına hizmet eden bir zâviye niteliği taşıdı.

Vakfı ve kurumsal mirası

Nu‘mân Dede yalnız bir postnişin değil, Mevlevîlik için kalıcı bir vakıf düzeni kuran bânidir. Üsküdar'daki menzilini, dükkânları ve Tire yakınındaki Mahmûdlar Çiftliği'yle ilgili gelirleri zâviyenin sürekliliğine bağladı. Galata ve Üsküdar'daki toplam meşihat süresi mezar kitabesine göre on iki yıldır: dört yılı Galata'da, sekiz yılı Üsküdar'da geçmiştir.

Vefat tarihi ve aynı adlı kişiler

Üsküdar'da aynı dönemde yaşayan üç ayrı Nu‘mân Bey'in bulunması kaynaklarda karışıklığa yol açmıştır. Mevlevî olan kişi, Yeğen Ali Paşa'nın oğlu Halil Nu‘mân Dede'dir; Selânikli Nu‘mân Bey ve Seyyid Mehmed Paşazâde Nu‘mân Bey ile aynı kişi değildir. Vefatı için 16 Receb 1213 tarihi verilmişse de çağdaş tarih manzumesi Miraç gecesine, yani 27 Receb 1213'e (4 Ocak 1799) işaret eder. Üsküdar Mevlevîhânesi türbesine defnedildi.

Şeb-i mi‘râcda ol mürşid-i kâmil göçicek
Eyledi cümle mürîdânını nâlân u giryân

“İrciî” emri ile cânib-i Hakk'a gitti
Eyledi Adn'e kebûter gibi rûhu tayrân

Ney ü âh ile dedim cevher-i târîh Münîb
Dünyadan azm-i semâ eyledi Şeyh Nu‘mân