ŞAHSİYET DOSYASI

Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (Hâzım)

Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (1091/1680-81–1131/1719), ilmiye basamaklarından Medine ve İzmir kadılıklarına yükselen; ta‘lik hattı, divanı, Sâkīnâme'si ve mi‘râciyye na‘tıyla tanınan Osmanlı âlim ve şairidir.

Doğum: 1680
Vefat: 1719
Unvan: Müderris, Medine kadısı, hattat ve Hâzım mahlaslı divan şairi

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Nefeszâde ailesi

Seyyid Mehmed Aziz, nakîbüleşraf Nefeszâde Seyyid Abdurrahman Vâlî Efendi'nin oğlu, eski şeyhülislâm Başmakçızâde Seyyid Ali Efendi'nin kız kardeşinin oğludur. 1091/1680-81'de doğdu. Kaynak onu aile nisbesiyle ayırt eder; “Nefeszâde” burada müstakil bir tarikat kolunun adı değildir.

Tahsil ve medrese yolu

1094/1683-84'te Anadolu kazaskeri Minkārîzâde Abdullah Efendi'nin sefer mülâzımları arasına girdi. Kırk akçeli medreselerden sonra Saray-ı İbrahim Paşa, Ferhad Paşa, Kadıasker Mustafa Efendi, Debbağzâde Mehmed Efendi, Sahn-ı Semân, Şeyhülislâm Yahya Efendi, Zal Paşa ve Kara Mustafa Paşa medreselerinde tedris görevleri üstlendi.

Medine ve İzmir kadılıkları

1126/1714-15 başından geçerli olmak üzere Medine kadılığına tayin edildi; 1127/1715'te bu görevden ayrıldı. Bolu arpalığının ardından 1131 Ramazanında/1719'da İzmir kadılığına getirildi. İzmir'e hasta ulaştı ve aynı ayın on dokuzuncu günü vefat etti. Üst künyedeki milâdî yıllar hicrî kayıtların kapsadığı yaklaşık karşılıklardır.

İlmî, edebî ve hat kişiliği

Kaynak onu ilmî eserleri sürekli mütalaa eden, faydalı bilgileri kaydetmeye düşkün, şiir ve inşâda mahir bir âlim olarak tanıtır. Ta‘lik yazıda akranları arasında seçildiği özellikle belirtilir. Bu vasıflar ayrı bir tarikat mensubiyeti değil, ilmiye, kalem ve edebiyat çevresindeki yerini gösterir.

Hâzım mı Âzim mi?

Eserin esas metni mahlası “Hâzım” biçiminde verir; başka telif safhasına ait nüshalarda “Âzim” kaydı bulunduğu editör notunda belirtilir. Bu nüsha farkı gizlenmemiş, kanonik ad için metindeki Hâzım biçimi tercih edilmiştir.

COĞRAFÎ HAFIZA3 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi3 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Üç yaşında mülâzemet

1091/1680'de doğan Mehmed Aziz'e 1094'te, henüz üç yaşındayken Minkārîzâde ailesinden mülâzemet verildiği kaydedilir.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

1091 Muharreminde (1680) dünyaya geldi. 1094'te Anadolu sadrı Minkārîzâde Abdullah Efendi'nin sefer teşrifinden mülâzım oldu; bu tarih doğumundan yalnız üç yıl sonrasına düşer ve kaynaklardan biri mülâzemetin "üç yaşındayken" verildiğini açıkça belirtir.

Devrin mevâlî çocuklarına beşikte pâye bağlanması usulünün somut bir örneği olan bu kayıt, onun ilmiye yolundaki hızlı yükselişinin de başlangıcıdır: 1108'de Sarây-ı İbrâhim Paşa'nın Tâsia'sıyla hâriç rütbesine, 1119'da Sahn-ı Semâniyye'ye, 1123'te mûsıla-i Süleymâniyye itibarıyla Kara Mustafa Paşa Medresesi'ne ulaştı.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Hâzım mı, Âzim mi

Mahlası kaynaklarda hem Hâzım hem Âzim olarak kayıtlıdır; tenkitli neşir başlıkta ikisini birden verir, dipnotta bazı nüshalarda Âzim yazıldığını belirtir.

Metni gösterMetni daralt

Vefeyât maddesinin başlığında mahlas iki biçimde birden kayıtlıdır: {Hâzım} {Âzim}. Neşrin dipnotu, üçüncü cildin başka telif aşamasına ait nüshalarında şairin mahlasının "Âzim" olarak yazıldığını not eder.

Buna karşılık modern bir madde, Sicill-i Osmânî'nin onu Âzim mahlasıyla göstermesini yanlış sayar. İki kayıt burada olduğu gibi bırakılmıştır.

Vefeyât kaydında onun yalnız şair değil hattat yönü de vurgulanır: "şi‘r ü inşâda mâhir", ta‘lik yazıda ise "akrânı nâdir" denilerek anılır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Divan ve Sâkīnâme

Hâzım mahlaslı divanı ile müstakil bir Sâkīnâme'si bulunduğu kaydedilir.

Metni gösterMetni daralt

Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, eserlerin nüsha tavsifini vermeden adlarını ve şairin çok sayıda şiir örneğini korur. Bu sebeple divanın hacmi veya günümüzdeki nüshaları hakkında kaynaksız hüküm kurulmadı.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 4, s. 2928-2933.

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Mi‘râciyye na‘tı

Geceyi İsrâ ve mi‘racın nuruyla tasvir eden kaside bölümünden sekiz beyit.

Metni gösterMetni daralt

Zihî reşk-i duhâ ferruh-şeb-i rûşen-derûn hakkā
Ki oldu matla‘-ı envâr-ı sırr u hikmet-i İsrâ
N'ola Mecnûn-ı ser-gerdânı olsa mâh-ı dil-haste
Denildi onun için Sûre-i İsrâ'da çün Leylâ
Sirişte eyledi tâs-ı felekde zulmeti devrân
Arûs-ı Zühre-i Zehrâ'ya eyler leyle-i hinnâ
Saçıp dâm etti sayyâd-ı zamâne her taraf erzen
Görünce geldi kondu bir gurâb-ı anberîn-sîmâ
Cihân devrân ile sohbetde hâtem-bâz-ı mihr oldu
Anı akdâh-ı encüm içre pinhân eyledi hattâ
Birinden âşikâr oldu kenâr-ı halka-i hâtem
Nigâh-endâz olanlar sanmasınlar gurre-i garrâ
O şebdir mâye-i na‘mâ-yı lutf-ı Hazret-i Bârî
O şebdir sâye-i fazl-ı cenâb-ı Hâlık-ı eşyâ
O şebdir menba‘-ı mâü'l-hayât-ı feyz-i Yezdânî
O şebdir burka‘-ı ruhsâre-i aşk-ı cihân-ârâ

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 4, s. 2928-2933.

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Gazel ve beyit seçkisi

Kaynağın koruduğu gazel ve müfred örneklerinden, mısra düzeni tashih edilerek hazırlanmış seçki.

Metni gösterMetni daralt

Görüp hattın tırâş ettim iki yüz vech-i ma‘nîdâr
Ki bî-ma‘nâ olunmaz kıl kadar hatt-ı hüsnünden haz
Sükût et cevr-i dilberden de düşmen-gîr-i ayyâr ol
Sipehsâlâr-ı İslâm eyler ey dil dil tutandan haz

Lebin öpüp o mehin kalb-i zârı söylettim
Şekerle tûtî-i lezzet-medârı söylettim
O serve bin dereden su getirmiş edememiş
Sirişkin akıtarak cûybârı söylettim

Eğer yüz bana düşmen bûs-ı la‘l-i yârdan sonra
Belî turşî gelir helvâ-yı şîrînkârdan sonra
Metâ‘-ı vasla mihnet raksa hayret add eder kıymet
Döner kâlâ-fürûş-ı işveger bâzârdan sonra
Reviş mümkün mü Hâzım bu zemîn-i dil-nişîn üzre
Hırâm-ı hâme-i Nâbî-i hoş-güftârdan sonra

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 4, s. 2928-2933.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Nefeszâde ailesi ve Başmakçızâde bağı

Babası nakîbüleşraf Nefeszâde Seyyid Abdurrahman Efendi, dayısı Şeyhülislâm Başmakçızâde Seyyid Ali Efendi, kardeşi Refî‘ mahlaslı Seyyid Mehmed Refî‘ Efendi'dir.

Metni gösterMetni daralt

Tam adı es-Seyyid Mehmed Azîz b. es-Seyyid Abdurrahman'dır. Babası, II. Mustafa devri ulemâsından nakîbüleşraf Nefeszâde es-Seyyid Abdurrahman Efendi'dir; Vâlî mahlasıyla şiir yazan bu zatın Nevşehir müftülüğünde de bulunduğu kaydedilir.

Anne tarafından Şeyhülislâm Başmakçızâde es-Seyyid Ali Efendi'ye bağlıdır: vefeyât kaydı onu Ali Efendi'nin "hemşîrezâdesi", kardeşi Mehmed Refî‘'nin maddesinde de aynı zat "hâl" (dayı) olarak anılır. Buna karşılık bir başka kayıt Ali Efendi'yi "büyük amcası" diye verir; iki nispet de olduğu gibi bırakılmıştır.

Kardeşi, aynı ailenin dördüncü oğlu olan ve Refî‘ mahlasıyla şiir söyleyen Nefeszâde es-Seyyid Mehmed Refî‘ Efendi'dir; onun da müstakil bir vefeyât maddesi vardır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

İzmir'e hasta varış

Medine kadılığından mazul kaldıktan sonra Bolu arpalığıyla beklerken İzmir kadılığı verildi; göreve rahatsız olarak vardı ve aynı ay içinde vefat etti.

Metni gösterMetni daralt

1125'te, ertesi yılın muharrem gurresinden geçerli olmak üzere Medine kadılığına tayin edildi; 1127 muharremi gurresinde azledildi. Aynı yılın şâbanında Bolu kazası arpalık olarak tahsis edildi.

1131 cemâziyelâhirinde, ramazan gurresi tevkitiyle Neylî Ahmed Efendi'nin yerine İzmir kadılığıyla taltif edildi. Vefeyât kaydına göre kazâya "mizâcları münharifen", yani hasta olarak vardı ve o ayın on dokuzuncu pazar günü vefat etti. Boşalan mansıb beş ay kadar çocuklarına bırakıldı; 1132 muharreminin ortasında Süleymaniye müderrislerinden Kırımî Mehmed Efendi'ye verildi.

Vefat yılında kaynaklar ayrışır: vefeyât kaydı ve Sâlim 1131'i, bir başka madde ise 1130/1717-18'i verir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

AİLE / NESEPNefeszâde Seyyid Abdurrahman Vâlî EfendiNefeszâde Seyyid Abdurrahman Vâlî Efendi → oğlu Seyyid Mehmed Aziz

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Nevşehir · TürkiyeNevşehir — Mehmed Aziz'in doğum yeri1091/1680-81'de burada doğduğu, babası Abdurrahman Efendi'nin de Nevşehir müftülüğünde bulunduğu kaydedilir. İlişkili kişi dosyası Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (Hâzım) : Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (1091/1680-81–1131/1719), ilmiye basamaklarından Medine ve İzmir kadılıklarına yükselen; ta‘lik hattı, divanı, Sâkīnâme'si ve mi‘râciyye na‘tıyla tanınan Osmanlı âlim ve şairidir.İzmir · Türkiyeİzmir — son kadılığı ve vefat yeri1131 ramazanında kadı olarak geldiği şehre hasta varmış, aynı ayın on dokuzunda burada vefat etmiştir. İlişkili kişi dosyası Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (Hâzım) : Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (1091/1680-81–1131/1719), ilmiye basamaklarından Medine ve İzmir kadılıklarına yükselen; ta‘lik hattı, divanı, Sâkīnâme'si ve mi‘râciyye na‘tıyla tanınan Osmanlı âlim ve şairidir.Medine · Suudi ArabistanMedine — Mehmed Aziz'in kadılık durağı1126 muharremi gurresinden itibaren Medine kadılığında bulundu, 1127 muharreminde azledildi. İlişkili kişi dosyası Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (Hâzım) : Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (1091/1680-81–1131/1719), ilmiye basamaklarından Medine ve İzmir kadılıklarına yükselen; ta‘lik hattı, divanı, Sâkīnâme'si ve mi‘râciyye na‘tıyla tanınan Osmanlı âlim ve şairidir.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]Şeyhî Mehmed Efendi, Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, c. 4, s. 2928-2933
[2]Kişi dosyasının kaynakları — Nefeszâde Seyyid Mehmed Aziz (Hâzım)

Ortak kaynak kataloğunu aç →