Muâmeleci Şeyhi Mustafa Efendi

İstanbul'da doğan Bolulu bir kadı oğlu

Mustafa Efendi, Bolulu kadı Sinâneddin Yusuf b. Abdüllatif'in oğludur. Babası İstanbul'da mülâzemette bulunduğu sırada 1001/1592-93'te İstanbul'da doğdu. Ardından ailenin memleketi Bolu'ya giderek ilk ilimlerini oradaki âlimlerden tahsil etti; ileri tahsil için yeniden İstanbul'a döndü.

Ayasofya çevresindeki tahsili

İstanbul'da Ayasofya şeyhi Mehmed Efendi, Abdürrahim Efendi ve Fâzıl Muslî Efendi'nin derslerine devam etti. Kaynak onu müderris, vaiz, muhaddis ve müfessir olarak tanımlar; bu unvanlar uzun öğretim hayatının farklı yönlerini gösterir.

Fethiye, Mesih Paşa ve Orta Cami kürsüleri

1054/1644-45'te Şeyhülislâm Ebû Said Efendi'nin imtihanıyla Fethiye Camii vaizliğine getirildi. Daha sonra Mesih Paşa Camii'ne geçti; ayrıca Orta Cami'de pazar günü vaazı görevi verildi. Kaynakta bir tekke postu veya belirli tarikat silsilesi gösterilmediği için adına tahminî tarikat aidiyeti eklenmemiştir.

Fâtih Camii'nde altmış beş yıllık öğretim

Fâtih Sultan Mehmed Camii'nde bir ders görevi tesis etti; ilim talebelerine düzenli ödemeler ayırdı ve yaklaşık altmış beş yıl burada ders verdi. Kur'an tefsirini baştan sona dokuz defa, Birgivî'nin Tarîkat-ı Muhammediyye adlı eserini ise otuz üç defa okutup tamamladığı kaydedilir. Bu sayılar, eserin müellifi veya bir tarikat kurucusu olduğunu değil, söz konusu kitabı tekrar tekrar okutan bir hoca olduğunu ifade eder.

İncirli köyündeki mektep ve vakıf düzeni

Yoros kazası yakınındaki İncirli köyünde bir mektep yaptırdı; Müslüman çocuklara bayramlık verilmesi için tahsisat ayırdı. Fâtih'teki öğrenci ödemeleriyle birlikte bu kayıt, ders faaliyetinin vakıf ve mali düzenlemelerle desteklendiğini gösterir.

“Muâmeleci” lakabı

İlk yıllarında biriktirdiği nakdi vakfettiği ve şer'î usulle işletip gelir sağladığı için halk arasında “Muâmeleci Şeyh Efendi” diye tanındı. Lakap burada gündelik alışverişten ziyade vakıf sermayesinin işletilmesiyle bağlantılıdır.

Kaynağın problemli şahsî anlatısı

Şeyhî'nin biyografisi, Mustafa Efendi'nin çok sayıda câriye ile cinsel ilişkisini onun kendi anlatısına dayandıran, doğrulanması mümkün olmayan bir iddia da içerir. Bu ifade dönemin kölelik düzeni ve biyografi yazarının değer dünyası hakkında kaynak eleştirisi gerektirir; kişinin ilmî başarısı veya fazileti gibi sunulmamış, müstakil tarihî olgu kabul edilmemiştir.

Vefatı ve defni

27 Cemâziyelevvel 1106/1695'te vefat etti. Topkapı dışında Kadızâde Şeyh Mehmed Efendi'nin yanına defnedildi. Kesin mezar noktası doğrulanmadan haritaya koordinat eklenmemiştir.

Adaşlık sınırı

Mustafa adı son derece yaygındır. Bu kayıt ancak Bolulu kadı Sinâneddin Yusuf'un oğlu oluşu, 1001 doğumu, Fethiye–Mesih Paşa–Orta Cami görevleri, Fâtih'teki uzun ders halkası, İncirli mektebi ve 1106 tarihli vefat kümesi birlikte bulunduğunda aynı kişi sayılmalıdır.

Ailesi, tahsili ve vaaz kürsüleri

Kaynak adını “eş-Şeyh Mustafa ibn Sinâneddin Yûsuf bin Abdüllatîf” diye verir. Babası, Anadolu kadıları arasında anılan Bolevî Yûsuf Efendi'dir. 1001/1592-93'te babası İstanbul'da mülâzemetteyken doğmuş, sonra babasının doğum yeri olan Bolu kasabasına gitmiş ve temyiz çağına geldiğinde ilk tahsilini oranın ulemâsından yapmıştır.

Tahsilini tamamlamak için ikinci kez İstanbul'a gelerek Ayasofya şeyhi Mehmed Efendi, Abdürrahîm Efendi ve Fâzıl Muslî Efendi'nin ders halkalarında okumuştur. 1054/1644 yılı içinde Şeyhülislâm Ebûsaîd Efendi'nin imtihanıyla Fethiye Camii vâizliği verilmiş, bir süre sonra Mesih Paşa Camii vâizliğine nakledilmiş, ardından Orta Cami'de pazar günü vaazı da kendisine eklenmiştir.

27 Cemâziyelevvel 1106 (Ocak 1695) günü vefat etmiş, Topkapı dışında Kâdîzâde Şeyh Mehmed Efendi'nin yanına defnedilmiştir. Kaynak onu ilim ve faziletiyle meşhur; müderris, müzekkir, muhaddis ve müfessir; sâlih, mütteşerri‘ ve müteverri‘ bir zat olarak niteler.