Molla Gürânîli Ömer Efendi

Hayatı hakkında bilinenler

Molla Gürânîli Ömer Efendi 1094/1683’te doğdu ve 1157/1744’te vefat etti. Hayatının ayrıntıları sınırlıdır. Hüseyin Vassâf, tarikat nispetini ve geçimini sağladığı mesleği tespit edemediğini; kabri için Molla Gürânî çevresindeki mezarlıkları araştırdığı hâlde yerini bulamadığını açıkça belirtir. Bu sebeple ona tahmine dayalı bir yol aidiyeti verilmemiştir.

İbnü’l-Arabî eserleriyle bağı

Ömer Gürânî’nin belirgin ilmî yönü, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fütûhât-ı Mekkiyyesinden seçtiği bahisleri Türkçeye tercüme ve şerh etmesidir. Dostu Esma Kürkçübaşızâde Ali Efendi’nin talebi üzerine Fütûhât’ın çok sayıda bâbını açıklamaya giriştiği kaydedilir. Metinlerinde doğrudan tercümeyle yetinmez; kavramları izah eder, âyet ve sûfî sözleri arasında ilişkiler kurar.

Doğum ve ölüm tarihinin doğrulanması

Sefîne aktarımında yazma başındaki bir not 1196/1782–1257/1841 tarihlerini verir. Ancak aynı dosyada yer alan birden çok tarih manzumesi 1157/1744’ü gösterir. Daha önemlisi, Tercüme-i Müntehab min Ebvâbi’l-Fütûhâti’l-Mekkiyye nüshasının 1180/1748’de, müellifin ölümünden dört yıl sonra istinsah edildiği kaydı bulunmaktadır. Yazma katalogları ve eser üzerine yapılan akademik çalışma birlikte değerlendirildiğinde doğru kronoloji 1094/1683–1157/1744’tür; 1841 kaydı biyografiye taşınmamıştır.

Eserleri

Ömer Gürânî’nin eserleri farklı kütüphanelerde değişen adlarla kayıtlıdır. Başlıca metinleri şunlardır:

• Tercüme-i Müntehab min Ebvâbi’l-Fütûhâti’l-Mekkiyye: Fütûhât’tan seçilmiş 134 bâbın tercüme ve açıklaması.
• Terceme-i Müntehabât-ı Fütûhât-ı Mekkiyye: farklı tertip ve hacimlerde yazma nüshaları bulunan seçmeler.
• Esrâr-ı Fütûhâtü’l-Mekkiyye: tercüme-şerh ile vâridât bölümünü bir araya getiren nüsha.
• Vâridât-ı Ömer Gürânî ve müstakil Vâridât Risâlesi: sûfî kavramlar, vahdet-i vücûd, merâtib-i vücûd ve ilhamla gelen mânalar üzerine metinler.

Kavram dünyası

Metinlerinde tasavvuf, yakaza, rü’yet, arş, kürsî, hicap, mülk ve berzah âlemleri, ilim ve mârifet, zulmet ve nur, halvet ve celvet, hâl ve makam gibi geniş bir kavram dizisini ele alır. Tasavvufu zâhir ve bâtında şer‘î edepleri gözetmek, güzel ahlâkı ise her şeye aklen ve dinen övülecek biçimde muamele etmek şeklinde açıklar.

Şeriat, hakikat ve mârifet

Bir mektubunda şeriat ile hakikat arasındaki ilişkiyi nübüvvet ile velâyet arasındaki ilişkiye benzetir. Şeriatı hakikat sarayına açılan kapı olarak görür; kapıya ulaşmakla mârifet makamına erişmenin aynı şey olmadığını vurgular. “Kendini bilen Rabbini bilir” sözünü de iki yönden yorumlar: insanın kendisini tanımasının ilâhî mârifete vesile olabileceğini, fakat nefsin ve Rabbin hakikatini bütünüyle kuşatmanın mümkün olmadığını söyler.

Yazmalar ve neşir izi

Eserlerinin nüshaları Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Millet Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, İBB Atatürk Kitaplığı ve Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Bazı nüshalarda Müstakîmzâde’nin istinsahı ve kenar notları vardır. Bu yaygın yazma dolaşımı, Ömer Gürânî’nin şahsî hayatı az bilinmesine rağmen metinlerinin uzun süre okunduğunu gösterir.