Molla Gürânîli Şeyh Ömer Efendi

Hayatı ve irşad çevresi

ŞEYH ÖMER EFENDİ

(MOLLA GÜRÂNÎLİ)

1094/(1683) senesinde tevellüd, 1157/(1744)’de irtihâl etmiştir.

Hz. Şeyhü’l-Ekber efendimize âşıklardan ve âsâr-ı Hz. Şeyh’i hırz-ı cân edenler
arasında emsâline fâiklerden olan bu zât-ı muhteremden burada bahsetmemek kadr-nâ-
şinâslık olur. İhvânımdan Hulûsî-zâde Osmân Nûru’llâh Bey kitapları meyânında yazma
bir mecmûa müsâdif-i nazar-ı âcizânem olmuş ve mütâlaasından fevka’lâde zevk-i rûhanî
bulmuş idim. Bundaki makâlât hep, Fütûhât-ı Hz. Şeyh’den tercüme olup, o mertebe
yüksek bir emel ile yazılmış idi ki, dâimâ okur, istinsâh eder, müstağrak olurdum.
Müntehabât-ı Ezhâr-ı İrfân nâm eser-i fakîrânemin üçüncü cildinde bu tercümeler ve
makâleler aynen münderictir. Mütâlâasını, hâlisâne tavsiye ederim.

Bu zâtın Mollagürânî civârındaki mezârlıklarda kabrini aradım. Maa't-teessüf
bulamadım. Birgün Fâtih’de Millet Kütüphânesi’nde merhûm Ali Emîrî Efendi’nin

kitapları meyânında, Tasavvuf kısmında, Vâridât-ı Ömer-i Gürânî diye bir eser gözüme
ilişti, hemen çıkarttım. Baş tarafında şu yazıları gördüm:

Tercümân-ı müdekkik Hz. Şeyh Ömer-i Gürânî (kuddise sırruhu) 1257 senesi
cemâziye'l-âhirinin ikinci (23 Temmuz 184ı) pazar günü ezân-ı şerîf ile emâneti Vâcibü’l-
Vücûd’a teslîm eyledi. Velâdeti 1196/(1782) senesindedir. Müddet-i ömrü 61 senedir. Kadı
Sıdkı Abdullâh Efendi, Tercüme-i Mesnevî’den, merhûm Ömer Efendi için tefe’’ül
eyledikte,

Penc vakt oldu namâz subh u şâm*
(‫)ﭘنﭻ وقت اولدى نماز صبح و مسا‬
Lîk uşşâkın namâzı ber-devâm

beyt-i evvelin, evvelki mısraı hesap olundukta târîh olmuştur.

Sipâhiyândan, Ârzûhâlî-zâde İbrâhîm Efendi’nin târîhidir:

İlm-i ledünne ârif sırr-ı künûza vâkıf
Esrâr-ı Hakk’ı câmi' nutk-ı rumûz pendi

Ayn-ı hayâta irdi dâr-ı bakâya şimdi
Kurb-ı ilâha lâhık Şiblî-i Cüneyd kendi

Vahdet meyin idüp nûş zevk ile oldu medhûş
İdince "İrcıî" gûş cennetle müjdelendi

Bir geldi dehre zâtı târîh-i fevti râzı
Sırr-ı Füsûs’a vâsıl göçdü Ömer Efendi
(‫)سر فصوصه واصل كوﭼدى عمر افندى‬

* * *
Rıhleti sâline dâl olsa bu târîh olur
Nâkil-i râz-ı Füsûs göçdü Ömer Efendi
(‫)ناقل راز فصوص كوﭼدى عمر افندى‬

Murâd Çavuş-zâde’nin :

Sâhib-i kemâl-i irfân ya’ni Ömer Efendi
İtdi güzer fenâdan ihvânı oldu tekdîr

Âsâr-ı Şeyh-i Ekber düşmezdi hiç elinden
Ba’z-ı mahalle merhûm itmişdi hall ü tahrîr

Cây itdi Adn’i oldu bir hikemî tâm târîh
Göçdü Ömer Efendi Mollagürânîli pîr
( ‫= )ﮐوﭼدى عمر افندى منﻼ كورانيلى ﭘير‬1157/(1744)

Müstakîm-zâde’nin târîhi:

Refik ider anı Fârûk didiler târîh
Ömer Efendi’yi devrân kıldı Gürânî

(‫= )عمر افندييى دوران قيلدى كورانى‬1157/(1744)

Tarîkaten kime müntesibtir, maîşeten ne mesleğe sâliktir, tahkîki mümkün olamadı.
Şiddetle mestûrînden olup, doğrudan doğruya, Hz. Şeyh’in feyzine mazhar olduğunda
şüphe yoktur. Medfeni mechûldür. Vâridât’ını mütâlâa ettim, Fütûhat’tan kısmen
tercümelerdir. Hz. Mısrî-i Niyâzî’nin nutkundan bir beyti şerh buyuruyor ki, teberrüken ve
aynen yazıyorum:

Salât-ı ehl-i kurbun kıblesidir “semme vechullâh”72
O veche kul olanlar tâat-ı noksânı neylerler

“Ma’lûmdur ki, kurba vâsıl olan ârif-i bi’llâh, her neye teveccüh eylese kıblesi oldur
ve onun salâtı ol kurba vuslatıdır. O hâl-i maslahatın sıhhati mukarrer olduğu takdîrde, ona
infisâl ve inkıtâ' yoktur. O kimse, kıble-i hakîkîde dâimâ ve ebeden müteveccih olup, salât-
ı dâime müdâvim ve o salât-ı dâimeyi muhâfazaya kâdir ve o salât ile kâim-i makâm olur.
Zîrâ Hak subhânehû ve teâlâ, mine’l-ezel ile’l-ebed, kevn ile hâl-i vaslda kâim ve
kayyûmiyyet-i zâtiyesiyyle kâimdir. Bu sebebden ulûhiyyeti sâbittir. (‫)وه و معك م أينم ا كن تم‬73
Vechu’llâh ile işâret olunan vecih, kul olanlar, ya’ni o vechi taleb ile kulluk edenler, tâat ve
ibâdetlerinde kusûr ve noksân etmezler. Ancak onların sa’yi kıble-i hakîkatte ol veche
müteveccih olup, salât-ı dâimeye müdâvim olmağla ol kurba vâsıl olmaktır.”

Bir mektûbundan:

“Şerîat ile hakîkat beyninde olan nisbet, nübüvvet ile velâyet beyninde olan nisbet
gibidir. Abd için iki cihet vardır: Velâyet, nübüvvet. Nübüvvet vâsıtasıyla âmme-i nâsa
teblîğ olunan, ahkâm-ı şerîattır. Şerîat, âmme-i enâmın hakîkatlerinin netîcesidir. Şerîat
bir kapıdır ki, bu kapıdan niceler sarây-ı hakîkate girip mesned-i ma’rifete cülûs eylediler.
Yine bir kısım insânlar, şerîat kapısından sarây-ı hakîkate girdikleri hâlde, bî-haber
kaldılar; ma’rifet mesnedine cülûs edemediler ve niceler hakîkat sarâyına dahi giremeyip
şerîat kapısında kaldılar. Netîce-i merâm oldur ki, nübüvvetin bidâyet ve nihâyeti kurb-ı
velâyet olduğu gibi, şerîatın dahi bidâyet ve nihâyeti, hakîkat ve ma’rifet olur.”

Tâhkîk-ı “Men Arafe Nefsehû”

(‫ )م ن ع رف نفس ه فق د ع رف رب ه‬74 "Kelâmını ehl-i tahkîk mezâk-ı meşrebi üzere, iki ma'nâ
ile takrîr ettiler: Ma'nâ-yı meşhûru budur ki: Eğer bir kimse, kendi nefsini ârif olursa, o
kimse, min vechin, Allâh’ını ârif olur. İmdi, ma’rifet-i nefs, ma’rifet-i Rabb’e sebeb ü vesîle
olur. Câizdir ki, bir kimse kendi nefsine ma’rifet hâsıl etmekle, min-vechin, rabbinin zevki
hâsıl ola. Ma'nâ-yı sânîsi budur ki, gayr-i meşhûrdur. İbtidâ-yı kelâmda olan (‫)م ن‬-i
istifhâmiyye olmak vechi üzere, hangi kimsedir ki nefsini ârif ola, o kimse irfân ile rabbini
âriftir. İmdi, bir kimse künhü ve hakîkati üzere nefsini ârif olmak mümkün ve caiz değildir.
Nerede kaldı ki, Allâh’ını künhü ve hakîkati üzere bile.

Netîce-i kelâm, ma'nâ-yı evvel, ma’rifet-i nefs ile ma’rifet-i Rabb’in cevâzına delâlet
eder. Ma'nâ-yı sânî, ma’rifet-i nefs ile ma’rifet-i Rabb’in adem-i cevâzına delâlet eder.

(‫ …“ )ثم وجه ﷲ‬Allâh’ın vechi (zâtı, rahmeti, rızası ve nimeti) oradadır. 2. Bakara sûresi, 115.

"Nerede olursanız olun, O, sizinle berâberdir." 57. Hadîd sûresi, 4. (H)

"Kendini bilen, Rabbini de bilir." (el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, c.II, s.262) (H)

Beynehümâdaki tevcîh oldur ki, min-vechin, cevazı sâbit; min-vechin, künhüyle adem-i
cevâzı sâbittir.”

Şerh-i Müntehabât-ı Fütûhat:

Şeyh Ömer-i Gürânî hazretleri, Şeyh-i Ekber efendimizin Fütûhât-ı Mekkiyye’sinden
intihâb ve şerh etmiştir. Kısm-ı a'zamı Türkçe ve ba'zı kısımları Arapça’dır. Müstakîm-
zâde, istinsâh etmiştir. Risâlenin üstüne, “Şerh-i Müntehabât-ı Fütühât-ı Mekkî” ve ilk
sahîfesine “Vâridât-ı Ömer-i Gürânî” yazılmıştır. Kenârlarına, Müstakîm-zâde, ba'zı
fevâid tahrîr eylemiştir.

Müstakîm-zâde’nin Tuhfetü’l-Hattâtîn nâmındaki eserine, târîh encümeni
a'zâsından urefâ-yı asırdan, üdebâ-yı dehrden İbnü’l-Emin Mahmûd Kemâl Bey Efendi
yazdığı izah-nâmede buyururlar ki:
“Müntehabât risâlesinin hitâmından sonra üzerlerine “Vârid” işâret edilmiş, Türkçe fıkarât-ı sûfiyye
vardır ki Vâridât-ı Ömer-i Gürânî budur. Risâlenin nihâyetlerinde, İmâm Şârânî’nin Yevâkît, Abdülganî-i
Nablusî’nin Şerh-i Tuhfetü’l-Mürsele ve Sadreddîn-i Konevî’nin Nefha-i Rabbâniyye ve Hoca Ahrâr-ı
Ubeydullâh-ı Semerkandî’nin Fıkarât nâmlarındaki eserlerinden müntehabât ve mektûbçu kaleminde kâtip
Taşodalı Muhammed Efendi’nin bir kasîdesinin matlaındaki mazhar-ı nukatına dâir makâle, Ömer-i
Gürânî’nin hastalığında bir zâta yazdığı latîf bir mektûb, Şemseddîn-i Sıvâsî’nin İhtiyâr-ı Cüz'î hakkındaki
kelâmının şerhi Sırr-ı Vahdetü’l-Vücûd’a dâir bahs vardır. Nihâyetinde bir kenârda Müstakîm-zâde’nin
imzâsı vardır. Darü’l-Fünûn Kütüphânesinde 7469/640 numarada mevcûddur.”

Vâridât-ı Ömer-i Gürânî hakkındaki bu izâhât, hakîkati göstermektedir.