Şeyh Kemâl-i Ümmi İsmâil

Hayatı ve irşad çevresi

Şeyh Kemâl-i Ümmi İsmâil

Şeyh Kemal-i Ümmi hazretleri de ( Bahaeddin-i Erzincanl'nin) halifeleridir ki, 880/( 1 47 5 ) senesinde Karaman'da irtihal eylemiştir. Şeyhlerinden bir sene sonra in- tikalleri vaki' olmuş demektir. "Şefkat" ( ) tarih-i irtihalleridir. Ü mı:nl-i alim ri cal-i tarlkattandır. Büyük bir Divan'ı vardır. Aşık Yunus neş'esindedir. Fakat onun kadar şöhreti yoktur. Seyyid Nesiml hazretleriyle hem-sohbet olduklarını Tezkire-i Latifi'de okudum. Manisa'da dahi bu namda bir kabir ziyaret olunduğunu mumaileyh Tahir Bey söylediler.

( Urfalı Muhammed Fazıl Bey tarafından kendi el yazısıyla yapılan ilave): "Aşık Ahmed" veya "Derviş Ahmed" isminde bir zat Kemal-i Ümmi hakkında bir menakıb-name yazmıştır. (Ali Emiri Kütüphanesi manzum eserler kısmında, numa ra: 1 1 84 ) . Bu menakıb-namede Kemal-i Ümmi'nin hayatına aid ma'lumat bulundu ğu gibi, ba'zı keramatı da mündericdir. Bu menakıb-niimeden anlaşıldığına göre, şey hin veliyyu'llah mertebesini idrak etmiş üç oğlu olduğu da zikr edilmektedir.

Bunlar dan birisi gayet alim olan Sinan, digeri ni.eczub-ı Hak ve nür-ı mutlakla divane Ce mal ismindedir ki, bu meşrebinden dolayı, ulema-yı şeriat, padişahın fermanıyla salb etmişlerdir. Menakıb-namenin nihayetinde Aşık Ahmed'in bir de DMin'ı vardır. Gayet arifane sözleri, vadi-i kıymet i'tibariyle de şayan-ı tedkikdir. Acizane bir kayd.

Urfalı Muhammed Fazıl Bey" l lahiyyatından: İllihi derd-mendim çare senden Bana ur merhemi çün yare senden Budur virdim ki Ya Rab merhamet kıl Bu derdi isterim ki yare senden Haklm-i bl-zevalsin sen illihi İder timar her bi-çare senden İllihi fazl u ihsan lutf u demu1n Bu gün bu derd ü ah u zare senden ardı gözlerim hasret yaşmdan Budur korkum ki yüzÜm kare senden Eğerçi sen bana benden yakınsın veli ben olmuşum avare senden Şeyh Şuayb Şerefeddin Efendi Hazretleri 32 1 Bana sen vir seni benden beni al Çü innek dilerim sen yare senden Kemdi Ümmi'ye göster doğru yolu Ki senden birle sana vara senden * * * Onulmadı yareler n' aceb derdim var benim Mecnun olup gezerim n' aceb derdim var benim Zira Kemdi coşdum yine yarıdım tutuşdum yine Deryaya düşdüm yine n'aceb derdim var benim MUHAMMED CEMALEDDİN i HALVETİ ..

Ol meh-i envar-ı feyziyle gönüller müstenit Şem' -i bezm-i ehl-i irfandır Cemal-i Halvet1 Bendesi olmak ne devlerdir o gavs-ı a'zamın Mefhar-i aktflb-ı devrandır Cemal-i Halvet1 "Çelebi Halife" namıyla meşhiirdur. Eazım-ı evliyau'llah'dandır. Mahlasları Ce maleddin olup, ism-i alileri Muhammed, lakabları Hamideddin, künyeleri Ebu'l-Fu yı1zat'tır. Ba'zı asarda mahall-i neş'eti Karaman gösterilmiştir. Silsile-i nesl'.!b-i şerifle ri Hz. Sıddik-ı Ekber efendimize müntehi bulunan Mevlana Cemaleddin-i Aksarayi, sahib-i terceme Hz. Cemaleddin'in ecdadından olmak üzere muharrerdir.

Mevlana Cemaleddin-i Aksarayi, Konya Aksaray'ından neş'etle Karaman'da neşr-i ulum eylemiştir. Halaka-i tedrisine dahil olanların çoğu eazım sırasına geçmiş tir. Talebesi üçe münkasımdır: Bir kısmına medreseye giderken at üzerinde ders ve rirmiş. Bunlara "Meşşfüyyun" derler. İ kinci kısmı, medresede ayak üzerinde tederrüs ederlermiş. Bunlara "Revakıyyun" derler. Üçüncü kısmına medresede ders-hanede tedris buyururlar imiş. ( Cemaleddin-i Aksarayi'nin) pederleri Muhammed Enis-i Tebrizi b. Muham med-i Tebrizi b. Muhammed er-Razi b. el- İ mam Fahreddin Muhammed er-Razi eş Şafii sahib-i Tefsir-i Kebir b.

Ömer el-Hatibi b. Hüseyin el-Hatibi b. Ahmed b. Mahmud b. Mevdud b. Sabit b. Müseyyib b. Hammad b. A bd urrahman b. Hz. Ebu Bekr. ( Radıya'lliihu anhüm ecma1n) Muhammed Cemal-i Halveti hazretlerinin, "Çelebi Halife" diye şöhretle rine sebeb, kazasker-zade olmalarından kinayet imiş. İlm-i zahirde meskenet hasıl ol- duktan sonra fariğ-ı cah olarak tarikat-ı sGfiyyeye rağbet göstermişlerdir. Rical-i Zey niyye'den Şeyh Abdullah-ı Karamani'ye intisab ile, az vakitte maarif-i ilahiyyeden hisse-mend olmuşlardır.

Şeyhlerinin irtihali üzerine Tokat'a gidip, meşahir-i meşa yıh-ı Halvetiyye'den Şeyh Tahir'in veya Şeyh Tahir-zade'nin hizmetine dahil olup, bir hayli müddet hizmetten sonra şeyhinin tavsiyesiyle Seyyid Yahya-yı Şirvan! ile mülakat emeline düşüp, henüz yolda iken Azerbaycan'da Pir Muhammed-i Erzincani ile görüşerek, ba'dehu Şirvan'a gitmiş ise de, vusulü günü Cenab-ı Yahya'nın alem-i bekaya intikali vuku' bulmağla, işaret-i ma'neviyye üzerine Azerbaycan'dan Erzin can'a avdetle pir-i müşarünileyhden tekmil-i süluk ile Amasya'da sakin olmuşlardır.

Sultan Bayezid Han-ı san!, şeh-zadeliği devrinde, o zaman Amasya'da vali imiş. Hz. Cemaleddin'in sohbetlerinden ziyade mütelezziz oldular. Taht-ı Osmani'ye cülus larında, da'vet-i vakıa üzerine Cenab-ı Cemaleddin yüz kadar dervişleriyle Dersa adet'i teşrif buyurdular. Vüzeradan Koca Mustafa Paşa tarafından evvelce inşasına te vessül olunan dergah, müşarünileyh namına ikmal ile meşihatine ta'yin olundular. Dersaadet'te ilk defa olarak ayin-i tarikat-ı Halvetiyye'yi icra buyurdular. Dokuz sene burada meşgCil-i irşad oldular. Sultan Bayezid-i sani iki defa hanka ha, Hz.

Şeyh'i ziyarete gelip görüşmüş, dualarını almışlardır. 1 stanbul'da zuhı1r eden taunun izalesinde te'sirat-ı azime-i ma'neviyyeleri görüldüğü menkuldür. Kerime-i muhteremeleri Safiye Hatun hazretlerini hulefa-yı kiramının ecelli Hz. Sünbül Sinan'a tezvic ve Cenab-ı Sünbül'ü meşihate ik'ad ile, Haremeyn-i muhtere meyni ziyaret kasdıyla Hicaz'a azim oldular. Fakat Şam'dan üç merhale mesafede terk-i haya.t-ı müstear ile azim-i darü'l-karar olup, "Tabut Korusu" denilen mahalde defn olundular.

( Ravvaha'Uahu rUhahu ve nevvera danhahu) Hafız Hüseyn-i Ayvansarayi, Vefeyat-name'sinde, müşarünileyh hakkında böy le diyor: "Çelebi Halife Cemaleddin, Aksaray! neslinden olup, onlar dahi nesebi Ebube kir es-Sıddik'a vasıl olur. Bu sebeble Cemali mahlasıyla ilahiyyatı vardır. Tahsil-i ulumdan sonra tarik-ı tasavvufa mail olup, Pir Muhammed-i Erzincani'ye vuslatla, ondan nfül-i meram olmuştur. Sadrazam-ı vakt olan Koca Mustafa Paşa, İstanbul'da bir kenise-i kadime olan mahalli dergaha kalb ettiğinden, onda iskan ve nice hulefa terbiye etmiştir.

Sul tan Bayezid-i Veli zamanında zuhur eden raun.-ı kebirin define dua için hacca i'zam olunup, esna-yı tarikta "Tabı1t Korusu" demekle ma'rGf mahalde vefat eylediğine bu mısra'ı tarih düşmüştür: "Kad miite şahu evliyil" l,I Jı o l.!. .:... L. ..U (899/1 494 ) . Mevlana, Tefsir-i Kebir sahibi Fahr-i Razi, Zenbilli Ali Efendi ve Pir Muhammed akrabasın dandır." Muhammed Cemaleddin-i Halveti 325 Lemezat'ta irtihalleri 9 1 2/( 1 506), diger bir eserde 903/( 1 498) veya 900/( 1 49 5 ) gösterilmiştir. Hırka-i mübarekeleri ve kisve-i müteberrikeleri ve kemerleri hankah-ı şerife zi net verir.

i rfan u halleri mertebe-i kemalde idi. Maarif-i ilahiyyenin te'vil ü tahkikın da ve küşUfat-ı tecelliyyatında zamanlarının Muhyiddin-i Arabl'si olmuştur. A sar-ı aliyyeleri pek mühim ve o nisbette mu'teberdir. Arabiyyü'l-ibare asar-ı mübarekelerindeki selaset-i beyaniyye lisan-ı Arab'daki ihtisaslarına delalet eder. Hulasa-i kelam, Cenab-ı Cemaleddin, asrının feridi, meşayıhın vahidi idi. Fazl u irfanını herkes tasdik etti. Hz. Pir Dede Ömer-i Ruşeni bile sena-yı alllerinde bulun muştur.

Kendilerinin tarikat-ı Zeyniyye'ye de intisabları hasebiyle tarlk-ı Sünbüli, ta rlkat-ı Halvetiyye ve Zeyniyye'yi cimi' bir şehrah-ı safa olmuştur. Hz. Cemaleddin'in enfas-ı tayyibelerine vasıl olanlardan kimse mahrum kalmamıştır. Her biri isti'dadı derecesinde mazhar-ı feyz olmuştur. Asarı: Ekseri lisan-ı tahkik u tasavvufdaki meleke-i kamilelerine delalet etmek üzere yirmiyi müteciviz asar-ı kıymet-dan, kütübhane-i irfana zinet-bahşadır. Türki, Arabi ve Farisi olanları vardır. Hadis-i erbaini işaret üzerine te'vil edip, Kur'an-ı azimü'ş-şan'dan ba'zı sureleri te'vil ve tefsir etmişlerdir. 1.

Tefsir-i Sure-i Fatiha. 2. Tefsir-i Ayete'l-Kürsi. 3. Diger Tefsir-i Fatiha ve Sure-i Duha'dan Ahir-i Kur'an'a Kadar. 4. Şerh-i Hadis-i Erbain-i Kudsi. 5 . Şerh-i Hadis-i Erbain-i Nebevi. /23 1/ 6. Risale fi-Beyani'l-velaye. 7. Camiatü'l-Esrar ve'l-Garaib. 8. Risale fi-Şerhi İsneyni A'zaıneyn Rahman ü Rahim. 9. Şerh-i Sad-kelime-i Sıddik-ı Ekber (Raıl.ıyalli.ihu anh. ). 1 0. Risale fi-Beyani'l-Meratib ve'l-Etvar. 1 l . Şerh-i Ba'z-ı Ebyat u Rubaiyyat. 1 2. Şerhu Beyteyni'ş-Şeyhi'l-Ekber el-mezkfir fi-evvel-i Fütfihat-ı Mekkiyye (er-Rabbu hakkun ve'l-abdü hakkun). 13. Etvar-ı Seb'a. 1 4.

Diger Şerh-i Hadis-i Erbain. 326 Sel'ine-i Evliya 1 5 . Şerh-i Ebyat-ı "el-mlmü ke'M1an inne hakikate rabbihima ". el-Müsemma bi- Mübeyyineti'l- Esrar. Türki ve manzumdur. 1 6. Cevahirü'l-Kulub. 1 7. Risale-i Teşrihıyye. 1 8. Risale-i Fakriyye. 1 9. Risale-i cenk-nime. 20. Şerh-i Sad-kelime-i İmim Ali el-müsemma bi-Reydetü'l-Esrar. 2 1 . Esrirü'l-Vudu'.

Eş'an: Tevhide müteallık gazeliyyatı vardır: Safha-i sadrında daim aşıkın efkarı Ha Şak.irin şükrü Huva'Uah zakirin ezk,arı Ha Sidreye seyr-i mualla eylemezdi Cebrail Olmasaydı zikr ü tehlllindeki tekrarı Ha Nay denlü bagnmı deldi nida-yı Ha benim Mevlevl'nin Me.sneft'nin zübde-i eş' arı Ha Detır ider safi safa-yı Ha ile "Ya Ha" diyu Münkirin inkarı Ha'dur mü'minin ikrarı Ha Bülbüle dlvan-ı Ha' dan keşf olundu bir varak Alem-i aşkın bütün Ha' dur gülü gül-zarı Ha Ey Cemat-i Haltıeti tut ravza-i Ha' da makam zahir ü batında Hakk ' ın keşf ola esrarı Ha Şeyh Sırri Efendi nam zat bunu arifane bir sfirette tahmis eylemiştir: Her neye baksan cihanda Halık'ın asarı Ha Gülşenin eşcarı Ha eşcarının &arı Ha Başka yokdur alemin hep yarı Ha ağyitrı Hu Safha-i sadrında daim aşıkın efkarı Hu Şak.irin şükrü Huva'llah zakirin ezkarı Hu * * * Muhammed Cemıileddin-i Halveti 327 Ta ezelden sen benimle aJıd ü peymiln eyledin Sevdirüp sen dil-beri hllUm perişan eyledin Dimedin mi sev beni derdine demu1n olayım Sevdiğim çün artdı derdim yfüıe demu1n eyledin Bir kuluna virmedin dünyada bir gömlek giye Bir kulunu kul iken (hem) Mısr'a sultan eyledin Bir kulunu Kerbela' da eyledin susuz şehld Bir kuluna mührü virdin hem Süleymiln eyledin Hem kulundur hem Rasill'ün ştı}H kemeyn Musr.afa Onsekizbin alem içre anı sultan eyledin Şeyh Cemali ağlamakdan gözlerinden kan saçar Yeri göğü Arş u Kürs'ü dosr.a seyran eyledin *** Bana cfüu1n gerek şol can gerekmez KusuM cennet ü rıdvan gerekmez Bana aşk Yilsuf u mihmiln olupdur Mısır sultanıyım Ken' an gerekmez Bana aşk nice saklarsın beni dir Deli misin ki aşk pinhan gerekmez Cenuil-i Hal.,eti miskin faklrin Canından özge hiç kurban gerekmez *** Gönlümü şam u seher aşkınla hayran eyle dost* canımı zevk u safa şevkınla seyran eyle dost Bu garlb avareyi gül-zar-ı rıarın şem'ine Her seher bülbül-sıfat sözanle nalan eyle dost Sen şehe kıldı sefer kulun Cenuil i Hal.,eti - Nefsi düşmen fethini sen ana asan eyle dost * **