Osmânzâde Hüseyin Vassâf

Hayatı hakkında bilinenler Sefîne-i Evliyâ-i Ebrâr'ın sonunda verdiği bilgilere dayanmaktadır (V, 280-299).

Çerçeve. 2000'e yakın sûfînin hayatını kaydeden müellif, kendi biyografisini de aynı esere koymuştur. Bu bir tevazu ihlâli değil, tabakat geleneğinin bir usulüdür: müellif kendini de zincire ekler. Nitekim Mir'ât-ı İncilâ-yı Hakîkat'in sonunda da aynı biyografinin — birkaç paragraf eksiğiyle — bir nüshası bulunur.

1896'da Şam'dan İstanbul'a gelen ve evinde misafir kalan Şâbânî-Bekrî şeyhi Muhammed Sultan Efendi'ye intisap etti. Birkaç yıl sonra icâzetnâme aldı.

Çerçeve. İntisap bir dergâhta değil, kendi evinde gerçekleşmiştir. Şeyhin “Şâbânî-Bekrî” nisbesi ise Karabaş Velî'nin Mısır'daki halifesi Mustafa el-Bekrî'ye çıkar; Anadolu'da doğan Karabaşiyye'nin Kuzey Afrika kolu, üç asır sonra Şam üzerinden İstanbul'a böyle geri dönmüştür.

Kasımpaşa'da Hüsâmeddin Uşşâkī Dergâhı şeyhi Mustafa Hilmi Efendi'nin yanında yeniden seyrüsülûke başladı. Mustafa Hilmi Efendi'nin vefat etmesi üzerine halifelerinden İnegöl müftüsü Mehmed İzzet Safiyyullah Efendi İstanbul'a gelip Hüseyin Vassâf'ın seyrüsülûkünü tamamlattı ve şeyhinin taç, hırka ve kemerini bir icâzetnâmeyle birlikte kendisine teslim etti (Haziran 1925).

Çerçeve. Tarih önemlidir: tekke ve zâviyeler 30 Kasım 1925'te kapatılacaktır; bu teslim ondan birkaç ay öncedir. Aynı yıl Sefîne de tamamlanmıştır. Yani hem kitap hem hilâfet, kapanışın eşiğinde yetiştirilmiştir.

Şeyhi Muhammed Sultan Efendi'nin vefatından sonra sürekli mektuplaştığı Gülşenî şeyhi Şuayb Şerefeddin Efendi'nin daveti üzerine Edirne'ye giderek kendisine intisap etti. On yıl kadar hizmetinde bulunduğu Şerefeddin Efendi'nin vefatından sonra da damadı Şeyh Ahmed Müslim Efendi'ye biat etti. Ahmed Müslim Efendi'nin emriyle halifesi Şeyh Şehrî Efendi'den Gülşenî hilâfetnâmesi aldı.

Kādirî şeyhlerinden Müştak Baba'nın oğlu Edhem Baba'nın halifesi Mehmed Kemterî Efendi de ona teberrüken Kādirî icâzeti verdi. Böylece Şâbâniyye, Gülşeniyye, Uşşâkıyye ve Kādiriyye tarikatlarından hilâfeti olan Hüseyin Vassâf dört kişiye (Pötürgeli Ali Rızâ, Sivaslı Ömer Rüşdü, Göreleli Osman Sıdkı, Ankaralı Mehmed Mecdi) Uşşâkıyye tarikatından hilâfet vermiştir.

Çerçeve. Dört hilâfetin üçü Halvetiyye kollarındandır (Şâbâniyye, Gülşeniyye, Uşşâkıyye). Bu çokluk, Sefîne'nin niçin bu kadar geniş olabildiğini de açıklar: müellif hemen her yola içeriden girmiştir. Kendisi ise sadece Uşşâkıyye'den hilâfet vermiştir.

Hüseyin Vassâf telifi için yirmi yıl çalıştığı Sefîne-i Evliyâ-i Ebrâr'a malzeme toplamak için birçok yer dolaştı, buralarda bulunan mutasavvıflarla görüştü, tekke ve türbelerde incelemelerde bulundu.

Çerçeve. Eser masa başında derlenmiş bir tabakat değildir: müellif kabirleri, kitâbeleri ve yaşayan şeyhleri bizzat görmüştür. Divanındaki şiirlerin “birçoğu Sefîne'yi yazarken dolaştığı türbe ve tekkelerde medfun tarikat büyükleri… hakkında” olması da bu gezilerin izidir. Bu sebeple Sefîne, 1925'te kapanan tekke dünyasının son ve en geniş yerinde tesbitidir.