Şeyh el-Hâc Hâfız Mustafa Nüri İlhâmi Efendi

Vassâf maddeye zâtın halk arasındaki adıyla başlar: beyne'n-nâs, yani insanlar arasında "Küçük Hâfız" namıyla meşhurdur. Resmî künyesinden önce lakabın verilmesi, onun İstanbul'un hâfız ve kurrâ çevresinde bu adla tanındığını gösterir.

Görev yeri de aynı cümlede belirtilir: Lâleli civarındaki Kızıltaş Camii'nin müezzinidir. Böylece şeyhlik sıfatının yanında, gündelik hayatta bir cami görevlisi olarak yaşadığı anlaşılır.

Çerçeve. Lakap, menkıbe değil sosyal bir kayıttır: bir kimsenin cemaat içindeki tanınırlığını gösterir ve çoğu zaman aynı adı taşıyan başka hâfızlardan ayırmak için doğar. Sefîne'nin bu tür ayrıntıları koruması, geç dönem İstanbul tekke çevresini kişi kişi izlenebilir kılar; buna karşılık lakabın ne zaman ve neden verildiği metinde açıklanmaz.

Vassâf onu tanıtırken tek bir tamlamayla soy ve yol bağını birlikte verir: el-Hâc Dâvud Fehmi Efendi-zâdedir. Babası ise Sâdık-ı Erzincânî kolundan Kırkağaçlı Şeyh Emin Efendi'nin halifesidir. Böylece zincir Kırkağaçlı Emin Efendi'den Dâvud Fehmi Efendi'ye, oradan da oğluna doğru kurulur.

Metin, Mustafa Nûri İlhâmî'nin bizzat kimden inâbe veya hilâfet aldığını söylemez; verilen yalnızca babasının bağlı olduğu koldur. Yolun kendisine hangi yolla intikal ettiği bu kayıttan çıkarılamaz.

Çerçeve. Geç dönem İstanbul tekkelerinde meşihatın baba-oğul çizgisinde yürümesi yaygındır; "filan efendi-zâde" ifadesi bu yüzden bir soyadı değil, aynı zamanda bir yol künyesidir. Burada anlatılan bir mânevî tasarruf menkıbesi değil, silsilenin kurumsal aktarımıdır. Yine de babanın kolu ile oğlun fiilî intisabı ayrı meselelerdir ve metin ikincisini boş bırakmıştır.

Vassâf tahsil basamaklarını sırayla verir: önce mahalle mektebi, ardından Kaptanpaşa Rüşdiyesi. Bu ibtidâî tahsilden sonra İstanbullu Hâfız Muhammed Sâlih b. İsmâil-i Zühdî'nin câmi dersine devam etmiş, aynı hocadan hem Kur'an'ı hıfzetmiş hem de kıraat ilmini okumuştur.

Metnin dikkat çeken tarafı, hıfz ile kıraat tahsilinin eşzamanlı yürütüldüğünü belirtmesidir: bir yandan derse devam ederken bir yandan hıfza ve kıraat taallümüne çalışmıştır.

Çerçeve. Bu, tekke menkıbesi değil bir tahsil dosyasıdır: mektep, rüşdiye ve câmi dersi üçlüsü, XIX. yüzyıl sonunda İstanbullu bir hâfızın önündeki olağan güzergâhtır. Sefîne'nin bu ayrıntıları vermesi, kıraat ehli şeyhlerin ilmî formasyonunun tarîkat kimliğinden önce geldiğini gösterir.

Sefîne'nin bu madde için verdiği en kesin bilgiler iki icâzet tarihidir. İlki 1306 senesi Cemâziyelâhirinin yirmi beşinde, yani 26 Şubat 1889'da ilm-i kıraattan; ikincisi 1311 senesi Cemâziyelevvelinin yirmi yedisinde, yani 6 Aralık 1893'te dersten alınmıştır. Vassâf her iki tarihi de hem hicrî hem rûmî/milâdî karşılığıyla kaydeder.

Aradaki dört yıllık fark, kıraat icâzetinden sonra ders okutma yetkisine kadar geçen sürenin ölçüsüdür. Metinde icâzeti verenin adı bu cümlede tekrarlanmaz; bağlam, bir önceki cümlede anılan hocayı işaret eder.

Çerçeve. Gün gün verilen icâzet tarihleri, menâkıb kaynaklarında istisnaî bir kesinliktir ve çoğu zaman icâzetnâmenin kendisinden ya da sahibinin beyanından gelir. Bu tür kayıtlar, kerâmet anlatılarının aksine doğrudan belgeye dayanır; Vassâf'ın çağdaşı olduğu kişiler için Sefîne'nin bir arşiv değeri taşımasının sebebi de budur.