Budinli Gül Baba (Câfer)

Budinli Gül Baba’nın kimlik kapısı

Gül Baba, XVI. yüzyılda Kanûnî Sultan Süleyman’ın Budin seferiyle ilişkilendirilen Bektaşî dervişi ve mutasavvıf şairdir. Hayatı çağdaş bir biyografiyle kesintisiz biçimde belgelenmediği için tarihî çekirdek, şecere, seyahatname, mezar-türbe kayıtları ve Macar folkloru ayrı güven katmanlarında okunmalıdır. Doğum tarihi bilinmez; 948/1541’de Budin’de öldüğü ortak kabul görür.

Câfer adı ve İlegöp şeceresi

Isparta Senirkent’e bağlı İlegöp, bugünkü Uluğbey köyündeki Veli Baba Dergâhı şeceresi onun asıl adını Câfer, diğer adını Güldede olarak kaydeder. Babasını Hz. Hasan neslinden Yalınkılıçoğlu Veliyyüddin diye gösterir. Şecere Gül Baba’nın doğum tarihini vermez; babasının onun şehadetinden uzun süre sonra öldüğünü söyler. Bu kayıt soy ve aile hafızasıdır; modern nüfus belgesi kesinliğinde sunulmamıştır.

Merzifon rivayeti ve coğrafya farkı

Evliya Çelebi babasından naklen Gül Baba’nın Merzifon’da doğduğunu, türbe duvarındaki “Merzifon’dan gelerek tuttu vatan” beytini de aktarır. İlegöp şeceresi ise aileyi Isparta-Uluborlu çevresine bağlar. İki kayıt birbirini zorunlu olarak dışlamaz: aile kökeni İlegöp, doğum veya yetişme çevresi Merzifon olabilir. Ancak bu ihtimal kesin biyografik birleşme sayılmadığından her iki nokta">nokta haritada orta güvenli ve ayrı kaynak katmanlarıyla gösterilmiştir.

Uzun gazâ hayatı anlatısı

Evliya Çelebi Gül Baba’yı Fâtih, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanûnî dönemlerindeki birçok savaşa katılmış bir Bektaşî dervişi olarak tanıtır. Doğum tarihi bilinmediğinden dört hükümdar devrine uzanan bu çok uzun askerî hayatı yıl yıl doğrulamak mümkün değildir. Bu anlatı, serhad dervişi tipini yansıtan tarihî-geleneksel çerçeve olarak korunmuş; katıldığı bütün seferler adına rota üretilmemiştir.

Kanûnî’nin daveti ve 1541 Budin seferi

İlegöp şeceresine göre Kanûnî Sultan Süleyman’ın daveti üzerine 948/1541 Budin seferine katıldı. Osmanlı ordusu Budin’i kesin biçimde hâkimiyet altına alırken Gül Baba da şehirde bulundu. Onun derviş kimliği ile gazâ ortamının birleşmesi, ölümünden sonra Budin’in mânevî koruyucusu ve “gözcüsü” şeklinde anılmasının tarihî temelini oluşturdu.

Şehadet ve ilk cuma rivayetleri

Ölümü iki ana biçimde anlatılır. Evliya Çelebi ve şecere onu Budin’in fethi sırasında şehid düşmüş gösterir. Türbedeki levha ise fetihten birkaç gün sonra, Eylül 1541’de Mátyás Kilisesi’nden Fethiye Camii’ne çevrilen yapıda cemaatle namaz kılarken öldüğünü bildirir. Her iki anlatı 1541 Budin fethi çevresinde birleşir; ölüm anının savaş alanı mı ilk cuma namazı mı olduğu kesinleştirilmemiştir.

Cenaze namazı ve Gültepe’ye defin

Evliya Çelebi’nin verdiği görkemli anlatıda, Kanûnî’nin de hazır bulunduğu ve 200.000 askerin katıldığı cenaze namazını Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi kıldırır. Gül Baba Buda Kalesi dışında Kálvária, Kabaktepe veya Mihnettepe denilen ve Osmanlılarca Gültepe/Gülbababayırı diye anılan yamaca defnedilir. Asker sayısı seyyahın büyüklük vurgusu olarak ihtiyatla okunmuş, defin yeri ise türbenin ayakta kalmasıyla maddî olarak doğrulanmıştır.

Fâtih devrindeki Mehmed adlı Gül Baba

Cevrî’nin anlattığı başka bir Gül Baba Fâtih Sultan Mehmed devrinde yaşamış, Şirvan’dan İstanbul’a gelmiş, Fâtih Camii’nde ders okutmuş ve Edirne Korucu köyünde zâviye kurmuştur; asıl adı Mehmed’dir. Budinli Câfer Gül Baba ile bu âlim-şeyh aynı kişi değildir. Fâtih devrindeki eğitim ve Edirne zâviyesi bilgileri Budinli Gül Baba’ya taşınmamıştır.

Galata Sarayı ve Üsküdar adaşları

II. Bayezid devrinde Galata Sarayı’nın kuruluşuna öncülük ettiği söylenen üçüncü bir Gül Baba daha vardır. Üsküdar-Merdivenköy çevresindeki Gül Baba türbesi de ayrı bir ziyaret kaydıdır. Bu İstanbul hafıza noktaları Budinli dervişin seyahat veya mezar rotasına eklenmemiş; ortak lakap, kişilerin aynılığı için yeterli sayılmamıştır.

Ali Paşa ve “Gülle Baba” rivayetleri

Macar anlatılarından birinde türbe Halayıkoğlu Kalaylıkoz Ali Paşa’ya bağlanır; başka bir rivayet düşman güllelerini yakalayıp geri atan savaşçıya “Gülle Baba” dendiğini ve adın Gül Baba’ya dönüştüğünü söyler. Lajos Fekete bu türbenin Ali Paşa’ya ait olmadığı sonucuna varmıştır. Bu hikâyeler Budin folklorunun parçasıdır, tarihî kimliğin yerine geçirilmemiştir.

“Gül Baba” adının açıklamaları

Adın gülü sevmesinden, tacının tepesinde şeyhlik alâmeti bir gül taşımasından veya türbe çevresinin Rózsadomb/Gültepe diye anılmasından geldiği söylenir. “Kel Baba”, “Gülle Baba” ve gülmek fiilinin emir biçimi açıklamaları da ileri sürülmüştür. En doğal yorum çiçek anlamındaki güldür; fakat hiçbir açıklama çağdaş ve kesin bir adlandırma belgesi değildir.

Türbenin inşası

Gül Baba’nın sekizgen kesme taş türbesi, ölümünden sonra 1543-1548 arasında Budin Beylerbeyi Yahyâ Paşazâde Mehmed Paşa tarafından Horozkapısı dışında, Veli Bey ılıcası yakınındaki Gülbababayırı’nda yaptırıldı. Kubbesi başlangıçta muhtemelen kurşun kaplıydı. Bugünkü türbe kişiye ait en güçlü maddî tarihî tanıktır; içindeki sandukanın sembolik oluşu kesin mezarın görünür durumda bulunduğu anlamına gelmez.

Altmış dervişli Bektaşî tekkesi

Türbenin yanında Budin’in en eski ve büyük Bektaşî merkezlerinden biri kuruldu. 974/1566 tamir kaydı tekkenin altmış derviş barındırdığını gösterir; çağdaş gözlemciler diğer Budin tekkelerinde on beş-yirmi derviş bulunduğunu kaydeder. Zengin vakıfları arasında Tuna değirmenleri, evler, manastır, hamam gelirleri, tarlalar ve Solymár nahiyesi vardı. Tekke yalnız bir mezar bekçiliği değil, konaklama, ikram, zikir ve gazâ çevresiydi.

Evliya Çelebi’nin tekke tasviri

Evliya Çelebi meydanlardaki şamdan, çerağ, kandil, buhurdan ve gülâbdanları; mermer kapı ve duvarlara seyyahların yazdığı beyitleri anlatır. Gül Baba’nın çiçekli bahçe içindeki kurşun kubbede, yeşil çuhalı sanduka ve Bektaşî tacıyla yattığını söyler. 1660’larda gelen Peter Lambeck ve Edward Brown gibi Avrupalı ziyaretçiler de tekkenin misafirperverliğini kaydetmiştir.

1686 sonrası dönüşüm

Budin’in Osmanlılardan alınmasından sonra tekke harap oldu; çevredeki müslüman mezarlığı 1690’da bağa çevrildi. Alanın bir bölümünde Cizvit manastırı kuruldu ve türbe kilise olarak kullanıldı. Cizvit faaliyeti sona erince yapı yeniden mezar-türbe kimliğiyle anılmaya başladı. Bu işlev değişiklikleri özgün yapının bütünüyle kesintisiz kaldığı anlamına gelmez.

XIX. yüzyılda yeniden ziyaretgâh

Sultan Abdülaziz’in 1867 seyahatinde Budapeşte’ye gelmesi ihtimaline karşı türbe düzenlendi; padişah gelmeyince türbeden alınan toprak Tuna’daki gemisine gümüş kapla sunuldu. 1877 Türk heyetinin ziyareti Türk-Macar yakınlaşmasının simgesel olayına dönüştü. 1885’te Lajos Grill’in tamiri ve 1898 Fischer monografisi, yapının modern koruma tarihinin erken aşamalarıdır.

XX-XXI. yüzyıl koruma süreci

Macar yönetimi 1960 sonrasında Wagner Galerisi’ni kaldırarak türbeyi görünür kıldı; Türkiye 1973’te iç mekân için örtü, halı, şamdan ve levhalar gönderdi. Türkiye ve Macaristan ortaklığındaki kapsamlı proje 2016’da başladı; türbe, müze ve çevre düzenlemesi tamamlanarak 9 Ekim 2018’de yeniden açıldı. Böylece yapı güncel bir müze ve ortak kültür mirası mekânı olarak yaşamaya devam etti.

Misâlî mahlası ve eser aidiyeti

Feyznâme, Risâle-i Besmele, Dîvân-ı Gül Baba ve Miftâhu’l-gayb gibi Hurûfî içerikli eserler Misâlî mahlasına bağlanmıştır. Ancak TDV, tezkirelerdeki Misâlî adlı şairlerin Budinli Gül Baba ile bağının zayıf, eser aidiyetinin kesinleşmemiş olduğunu özellikle belirtir. Bu eserler “Gül Baba’nın kesin külliyatı” diye sunulmamış; tartışmalı nispetler kartında ayrı tutulmuştur.

Macar edebiyatı ve ortak hafıza

Gül Baba Macar hikâye, şiir, tiyatro ve sinemasına girmiş; Rózsadomb’un sembollerinden biri olmuştur. Budinli Hisâlî, İsmâil Sâdık Kemâl Paşa ve başka ziyaretçiler onun için manzumeler yazmıştır. Gül Baba’nın “Budin gözcüsü” ve Türk-Macar dostluğunun simgesi oluşu, XVI. yüzyıl biyografisinden sonra gelişen fakat bugün tarihî etkisinin ayrılmaz parçası olan hafıza katmanıdır.

Tarihî önemi

Budinli Gül Baba’yı önemli kılan, hakkında anlatılan her menkıbenin tarihî gerçek olması değil; 1541 fetih hafızasının, büyük bir Bektaşî kurumunun, Avrupa içlerindeki nadir Osmanlı türbesinin ve yüzyıllar süren iki dilli kültürel hatırlamanın tek isim çevresinde birleşmesidir. Eleştirel biyografi, Câfer kimliği ve Budin ölümü gibi sağlam çekirdeği korurken adaşları, folkloru ve tartışmalı eserleri açıkça ayırır.