tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Erdebîlîzâde ailesi ve kimliği
Erdebîlîzâde Ahmed Efendi, Ayasofya çevresindeki zâviyesiyle tanınan Şeyh Mehmed Efendi b. Hacı Pîrî’nin oğludur. Müstakîmzâde onu, İstanbul’daki Halvetîliğin eski temsilcilerinden Sinânüddin Yûsuf-ı Erdebîlî’nin yedinci kuşaktan torunu diye tanıtır. Bu nispet yalnız bir aile adı değildir: Ahmed Efendi’nin yetiştiği çevre, Sinân-ı Erdebîlî adına bağlı zâviye, vakıf ve vaaz hizmetlerinin nesiller boyunca taşındığı bir İstanbul dinî müessesesidir.
Eski kayıtta doğum yılı gibi görünen 1017/1608 tarihi, kaynakta onun medrese tahsilini tamamladığı yıl olarak geçer. Bu sebeple doğum yılı kesin bilinmemektedir. Aynı aile içinde daha sonraki yüzyıllarda yaşayan Erdebîlîzâde Ahmedler bulunduğundan, 1097/1686 doğumlu kadı ve müderris Ahmed Efendi ile bu XVII. yüzyıl şeyhi birleştirilmemelidir.
İlim tahsili ve Mükâşif Mehmed Efendi’ye intisabı
Ahmed Efendi medrese tahsilini tamamladıktan sonra Tophane’deki Karabaş Mustafa Ağa Zâviyesi’nin şeyhi Mükâşif Mehmed Efendi’ye intisap etti. Şeyhî Mehmed Efendi bu bağı “tövbe almak”, Müstakîmzâde ise hilâfet almak ifadeleriyle aktarır. Böylece onun şahsında medrese eğitimi, Halvetî terbiyesi ve cami vaazı aynı meslek çizgisinde birleşti.
Mükâşif Mehmed Efendi ile bağ, Ahmed Efendi’nin yalnız aile zâviyesini devralmış bir postnişin olmadığını gösterir. İrşad yetkisini aile dışındaki bir şeyhten almış; babasından kalan kurumsal vazifeyi bu mânevî eğitimden sonra yürütmüştür. Kaynaklarda hocasının adı bazen yalnız “Şeyh Mehmed Efendi” diye kısaltıldığı için, onu aynı dönemdeki başka Mehmed Efendilerle karıştırmamak gerekir.
Gül Camii’nden selâtin camilerine
Ahmed Efendi’nin belgelenebilen ilk vaizlik görevi, 1036 yılının altıncı ayında, 17 Şubat-17 Mart 1627 aralığında Gül Camii’nde verilen cuma vaizliğidir.
1057/1647’de babasının vefatı üzerine Ayasofya yakınındaki aile zâviyesinde seccadenişin oldu ve vakıf işlerini üstlendi. Ardından selâtin camilerindeki kürsü şeyhliği sırasına girdi: Muharrem 1068’de, 9 Ekim-6 Kasım 1657 arasında Fakirzâde Şeyh Abdullah Efendi’nin yerine Fatih Camii vaizliğine; Safer 1070’te, 18 Ekim-15 Kasım 1659 arasında Mısrî Ömer Efendi’nin ardından Süleymaniye Camii vaizliğine getirildi. Bu görevler yalnız düzenli vaaz vermek değil, cuma hutbesini halka açıklamak, dinî meselelerde cemaati aydınlatmak ve selâtin camileri arasında kıdeme dayalı bir hizmet sırasını sürdürmek anlamına geliyordu.
Ayasofya kürsü şeyhliği
Bosnalı Osman Efendi’nin vefatı üzerine Şevval 1074’te, 27 Nisan-26 Mayıs 1664 arasında Ayasofya-i Kebîr Camii cuma vaizliğine tayin edildi. Müstakîmzâde’nin Zâkirân-ı Vâizân-ı Âyâsofya-i Kebîr risalesinde Ayasofya vaizleri arasında dokuzuncu sırada anılması, bu görevin daha sonraki biyografi geleneğinde de korunduğunu gösterir.
Ayasofya’daki kürsü, Ahmed Efendi’nin aile zâviyesindeki şeyhliğiyle birlikte düşünülmelidir. Bir tarafta vakıf ve tekke idaresini, diğer tarafta İstanbul’un en itibarlı cuma kürsülerinden birini yürütüyordu. Şeyhî onu âlim ve mânevî cezbeye açık bir kişi olarak niteler; halkın kendisine itimat ettiğini kaydeder. Bu kısa ifade, vaizliğinin yalnız resmî tayine değil, dinleyici çevresindeki itibara da dayandığını düşündürür.
XVII. yüzyıl vaaz ve tasavvuf ortamındaki yeri
Ahmed Efendi’nin hayatı, XVII. yüzyıl İstanbul’unda vaiz, şeyh ve vakıf yöneticisi rollerinin birbirinden kesin çizgilerle ayrılmadığını gösterir. Halvetî terbiyesi almış bir tekke şeyhi olarak Fatih, Süleymaniye ve Ayasofya kürsülerine yükselmiş; ailesinden gelen zâviye hizmetini selâtin camilerindeki kamusal vaaz göreviyle birleştirmiştir.
Dönemin vaaz çevreleri Kadızâdeliler ile sûfîler arasındaki tartışmaların etkisindeydi. Ancak Ahmed Efendi’ye nispet edilen polemik anlatıları kaynak ve kişi karışması ihtimali taşır. Onun doğrulanmış biyografik çekirdeği, Mükâşif Mehmed’den Halvetî hilâfeti alması, aile zâviyesinde postnişin olması ve selâtin camilerinde vaizlik yapmasıdır. İhtilaflı polemikler bu kesin görev zincirinin yerine geçirilmemiştir.
Vefat tarihi hakkındaki iki kayıt
Vefat tarihi kaynaklarda iki ayrı biçimde nakledilir. Müstakîmzâde, Ayasofya’da beş yıl hizmet ettikten sonra Şevval 1079’da, yani Mart-Nisan 1669’da vefat ettiğini söyler. Şeyhî Mehmed Efendi ise Şaban 1080’i, 25 Aralık 1669-24 Ocak 1670 aralığını verir. Mehmed Süreyya da ikinci tarihe yaklaşır. Bu farkı tek bir kesin güne indirgemek yerine iki güçlü tabakat kaydını birlikte göstermek daha güvenlidir.
Müstakîmzâde’ye göre Edirnekapı dışında babasının yanına defnedildi. Büyük atası Sinân-ı Erdebîlî’nin Topkapı dışındaki kabri de ziyaretgâh olarak anılıyordu. Ahmed Efendi’nin ardından Ayasofya vaizliği Âmâ Mehmed Efendi’ye, aile zâviyesinin şeyhliği ise oğlu Mehmed Efendi’ye geçti. Böylece cami kürsüsü ile aile postunun ardıllığı farklı kişiler üzerinden devam etti.
Tarihî önemi
Erdebîlîzâde Ahmed Efendi, eser sahibi bir müellif olarak değil, İstanbul’un üç büyük selâtin camisinde ardışık vaizlik yapan, Ayasofya çevresindeki eski bir Halvetî zâviyesini yöneten ve aile-vakıf-tarikat devamlılığını temsil eden bir kurum insanı olarak önemlidir. Onun biyografisi, XVII. yüzyılda tasavvufî irşadın yalnız tekke içindeki zikir ve sohbetten ibaret olmadığını; cuma vaazı, vakıf idaresi, medrese tahsili ve şehir hafızasıyla iç içe yürüdüğünü gösterir.