Bakkālzâde Bostan Hilmî Efendi

Kimliği: Bostan adı, Hilmî mahlası

Kınalızâde Hasan Çelebi’nin çağdaş sayılabilecek tezkiresi onu açık biçimde Bursa doğumlu gösterir; adının Bostan, şiirde kullandığı mahlasın Hilmî, tanındığı aile lakabının ise Bakkālzâde olduğunu bildirir. Bu üç unsur bir arada okunduğunda kişi “Bakkālzâde Bostan Hilmî Efendi” yahut “Bakkālzâde Hilmî Bostan Çelebi” biçiminde ayırt edilir. “Çelebi” burada Mevlevî çelebilik makamını değil, dönemin ilmiye ve şehir kültüründe kullanılan saygı unvanını ifade eder.

Aynı adlı kişilerden ayrılması

Hilmî mahlası XVI. yüzyılda birden çok şair tarafından kullanıldı. Bakkālzâde Bostan; Kādızâde Mustafa Hilmî, Anabolulu Ali Hilmî ve daha sonraki yüzyıllarda yaşayan başka Hilmîlerden ayrı kişidir. Aynı şekilde Konya Mevlânâ Dergâhı’nda postnişinlik yapan Bostan Çelebilerle de birleştirilemez. Onu ayırt eden güvenli işaretler Bursa doğumu, Bahâeddinzâde Abdullah Efendi’nin ders halkası, Üsküdar’daki Rum Mehmed Paşa Medresesi ve hayatının sonundaki Şam ikametidir.

Bahâeddinzâde Abdullah Efendi’nin ders halkası

Bostan Çelebi, Bahâeddinzâde Abdullah Efendi’nin öğretim meclisine devam etti. Kınalızâde’nin ifadesine göre hocasının muîdi oldu; ardından ondan mülâzemet aldı. Muîdlik, müderrisin derslerini talebelere tekrar eden ve öğretim düzenini yürüten yardımcı hocalıktı. Mülâzemet ise medrese tahsilinden resmî ilmiye mesleğine geçişi sağlayan kabul aşamasıydı. Bu kayıt, Bostan Çelebi’nin yalnız şiir meclislerinde görünen bir şair değil, düzenli bir medrese eğitiminden geçmiş ilmiye mensubu olduğunu gösterir.

Üsküdar Rum Mehmed Paşa Medresesi

Kınalızâde tezkiresini hazırladığı sırada Hilmî, Üsküdar’daki Mehmed Paşa Medresesi’nde görevliydi. Sonraki kaynaklar bu görevi kırk akçeli müderrislik olarak kaydeder. Üsküdar Belediyesi’nin yapı kaydı, Rum Mehmed Paşa Camii’nin mihrabı tarafında, bugünkü Eşref Saat Sokağı üzerinde bulunan ve günümüze ulaşmayan medresenin müderrisleri arasında Bakkalzâde Bostan Efendi’yi de sayar. Medrese 1585’ten itibaren ellili pâyesine yükselmişti; Hilmî’nin görev tarihi bu kurumun XVI. yüzyıl sonlarındaki canlı öğretim devresine rastlar.

Tezkiredeki şahsiyet portresi

Kınalızâde onu “ilim ve hilm ile meşhur”, sohbeti gösterişten ve yapmacıklıktan uzak, derviş mizaçlı ve hoş tabiatlı bir kimse olarak tanıtır. Buradaki “derviş-sîret” sözü, belirli bir tarikata intisabın belgesi değildir; sade yaşayışını, yumuşak huyluluğunu ve sohbet üslubunu anlatan ahlâkî bir nitelemedir. Bu nedenle kişi dosyasına tahmine dayalı Mevlevîlik, Nakşibendîlik veya başka bir yol aidiyeti eklenmemiştir.

Şiiri ve tezkireye gönderdiği seçki

Kınalızâde, Hilmî’nin zarif sözleri ve beğenilen beyitleri bulunduğunu söyler. Daha önemlisi, tezkiredeki şiir örneklerinin şairin kendisi tarafından seçilip gönderildiğini kaydeder. Böylece elimizdeki küçük seçki, yalnız bir tezkirecinin tercihinden ibaret değildir; şairin kendi edebî temsilini nasıl kurduğunu da gösterir. Hilmî’nin müstakil ve günümüze ulaşmış bir divanı henüz bilinmediğinden, farklı mecmualardaki her “Hilmî” mahlaslı şiir ona mal edilemez.

Mülâzemet hicvi

Medrese mesleğinin bekleme ve tayin düzeni, onun şiirinde mizahî bir şikâyete dönüşür. “Bir belâdır mülâzemet Hilmî / Mübtelâ olmayan kişi bilmez” beyti, ilmiye mensuplarının görev beklerken yaşadığı sıkıntıyı kısa ve kuvvetli bir ifadeyle anlatır. Ardından gelen kıtada kişi yüzyıl kazaskere hizmet etse bile düğüm çözülmeden mansıbın açılmayacağını söylemesi, XVI. yüzyıl ilmiye bürokrasisine içeriden yöneltilmiş nükteli bir eleştiridir.

Şam’daki son yılları

Nev‘îzâde Atâyî ve onu izleyen biyografik gelenek, Hilmî’nin medrese görevlerinden sonra birkaç akçelik tekaüt geliriyle Şam’a yerleştiğini bildirir. Şam’daki kesin ikamet mahallesi, ders çevresi ve kabri belirlenmiş değildir. Bu sebeple coğrafî hafızada şehir merkezi gösterilmiş; bilinmeyen bir tekke, medrese veya kabir noktası üretilmemiştir.

Vefat tarihindeki ihtilaf

Erken kaynak çizgisini esas alan kayıtlarda vefat yılı 1004/1595-96 olarak verilir ve Şam’da öldüğü belirtilir. Buna karşılık bazı geç dönem şair katalogları ile TEİS maddesi 1014/1603 tarihini aktarır. Hicrî 1014 yılı milâdî olarak 1605-1606’ya karşılık geldiği hâlde “1603” biçimindeki eşleştirme ayrıca takvim problemi taşır. Bu nedenle ana kronolojide 1004/1595-96 korunmuş, sonraki tarih ayrı bir kaynak ihtilafı olarak gösterilmiştir.

Tarihî yeri

Bakkālzâde Hilmî’nin önemi, büyük bir divan yahut resmî makam listesinden çok, medrese öğretimiyle şiir üretiminin aynı kişide birleşmesini göstermesindedir. Bursa’daki doğumu, Bahâeddinzâde’nin ders halkası, Üsküdar’daki müderrisliği ve Şam’daki son yılları; XVI. yüzyıl Osmanlı âlim ve şairlerinin şehirler arası dolaşımına küçük fakat berrak bir örnek sunar. Kendi gönderdiği beyitler ise bu kurumsal hayatın içinden yükselen kişisel ve eleştirel sesi korur.