Ahıskalı Hüseyin Efendi

Ahıska’dan Osmanlı ilmiye çevresine

Hüseyin Efendi Ahıska’da doğdu. Doğum yılı, ailesi ve ilk hocaları hakkında eldeki tabakat kaydı bilgi vermez. Bu boşluklar başka Ahıskalı Hüseyinlerle doldurulmamış; kimliği, Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi çevresindeki tahsil ve Lefkoşa kadılığı üzerinden belirlenmiştir.

Feyzullah Efendi’nin imtihanı

1106/1694-95’te Seyyid Feyzullah Efendi’nin yaptığı imtihanda başarılı olarak Sultan Bayezid Medresesi’ne girdi. Ertesi yıl, Feyzullah Efendi’nin ikinci şeyhülislâmlığı döneminde ondan mülâzemet aldı. Mülâzemet, bir âlimin Osmanlı medrese ve kadılık mesleğine resmen kabul edilmesini sağlayan kayıt ve intisap aşamasıydı; dolayısıyla Hüseyin Efendi’nin Ahıska’dan gelip İstanbul ilmiye teşkilâtına katıldığı kesin dönüm noktası budur.

Sultan Bayezid Medresesi

Sultan Bayezid çevresindeki görevi yalnız bir eğitim kaydı değildir. İmtihanla medreseye kabul edilmesi, ardından mülâzemet alması, onun tedris ve kaza mesleğinde ilerlemesini sağlayan kurumsal başlangıcı gösterir. Kaynak görev derecesinin ücretini ve medresedeki derslerini ayrıntılandırmadığından bunlar tahmin edilmemiştir.

Medrese görevleri

İlmiye yolunda Dâmad Efendi, Ebülfazl Mahmud Efendi ve Hasodabaşı medreselerinde müderrislik yaptı. Bu adlar, görev yaptığı öğretim kurumlarıdır; “Dâmad” veya “Hasodabaşı” unvanları Hüseyin Efendi’nin şahsî lakapları değildir. Tayinlerin tam tarihleri verilmemekle birlikte bu sıra, 1690’ların ortasındaki mülâzemetten 1719’daki Lefkoşa kadılığına uzanan tedris hayatının başlıca duraklarını gösterir.

Lefkoşa kadılığı

1131/1719’da Lefkoşa kadılığına tayin edildi. Osmanlı kaza teşkilâtında kadı, yalnız mahkeme başkanı değil; şer‘î hukuk, miras, vakıf, nikâh, şehir düzeni ve merkezden gönderilen hükümlerin uygulanmasıyla ilgilenen ilmiye görevlisiydi. Hüseyin Efendi’nin Lefkoşa’da hangi davalara baktığını gösteren sicil karşılaştırması henüz yapılmadığından görevin kapsamı genel kurum çerçevesiyle sınırlandırılmıştır.

Görevden ayrılışı ve İstanbul’a dönüşü

1132/1720’de Lefkoşa görevinden ayrıldı ve İstanbul’a döndü. Dönüşünden sonra felç geçirerek uzun süre yatağa bağımlı kaldığı kaydedilir. Kaynak bu rahatsızlığın tarihini ve süresini kesinleştirmez; bu nedenle hastalık, kadılıktan ayrılma sebebi olarak sunulmamış, yalnız son yıllarının biyografik kaydı olarak korunmuştur.

Vefatı ve defni

13 Receb 1135/19 Nisan 1723’te İstanbul’da vefat etti. Cenaze namazı Fâtih Camii’nde kılındıktan sonra Edirnekapı dışına defnedildi. Defin yerinin daha dar bir hazire veya mezar taşı kaydıyla teyidi bulunmadığından haritada tahminî nokta">nokta oluşturulmamıştır.

Kimlik sınırı

Bu Hüseyin Efendi, XIX. yüzyılda yaşayan Ahıskalı yahut Ahıskalı hocalardan ders alan başka ilmiye mensuplarıyla aynı kişi değildir. Onu ayırt eden güvenli işaretler Feyzullah Efendi’den 1107/1695-96’da mülâzemet alması, 1131/1719’da Lefkoşa kadısı olması ve 1135/1723’te vefat etmesidir. Kaynaklarda açık bir tarikat intisabı bulunmadığı için kişi dosyasına yol aidiyeti eklenmemiştir.