Nazmîzâde Şeyh Abdurrahman Refî‘â Efendi

Kimliği ve Nazmîzâde ailesi

Asıl adı Abdurrahman’dır. Şiirlerinde kullandığı Refî‘â mahlası sebebiyle kaynaklarda Refî‘â Abdurrahman Efendi, Rüfey‘â Abdurrahman Efendi ve Nazmîzâde Abdurrahman Efendi biçimlerinde anılır. “Rüfey‘â” ayrı bir şahsiyet değil, mahlasın bazı aktarımlardaki okunuşudur. Babası, Halvetiyye’nin Sivâsiyye çevresinde yetişen vaiz, şeyh ve müellif Nazmî Mehmed Efendi’dir.

Tahsili ve Halvetî terbiyesi

Kâtibzâde Mustafa Efendi ile Şehrîzâde Efendi’den zâhirî ilimleri tahsil etti. Halvetî sülûkünü babası Nazmî Mehmed Efendi’nin yanında tamamladı. Târîh-i Râşid onu güçlü hafızası, geniş sohbet kudreti, düzgün ve tesirli konuşmasıyla çağının seçkin vaizlerinden biri olarak tanıtır. Kaynağın övgü dili tarihî bir değerlendirmedir; buna karşılık kimlerden ders aldığı, babasına intisabı ve vaizlik görevi biyografik kayıt niteliğindedir.

Yavaşça Mehmed Ağa Zâviyesi

Hayatının merkezi, kaynakta Şehrâyin civarında ve Baruthane Yokuşu’nda gösterilen Yavaşça Mehmed Ağa Zâviyesi’dir. Zâviye babası Nazmî Mehmed Efendi’yle ün kazanmıştı. Refî‘â Efendi de bu çevrede irşad ve ikamet hizmetini sürdürdü. Babasının 1112/1701’deki vefatından sonra postla ilişkilendirildiği açıktır; ancak şeyhlik süresi ve halef sırası hakkında kaynakların verdiği rakamlar birbiriyle uyuşmaz.

Meşihat süresi hakkındaki ihtilaf

Sefîne-i Evliyânın ilk kaydı onun babasının ardından yirmi dört yıl şeyhlik yaptığını, 1136/1724’te öldürüldüğünü ve yerine kardeşi Abdülmecid Efendi’nin geçtiğini söyler. Aynı eser hemen ardından bu tertibin mümkün olmadığını belirtir: Abdülmecid Efendi 1133/1721’de, yani verilen 1724 tarihinden önce vefat etmiştir; ayrıca zâviyede Îsâ Mahvî Efendi’nin meşihati de vardır. Târîh-i Râşid’in ayrıntılı olay kaydı ile Vekāyi‘u’l-Fuzalâ ise ölümü 13 Receb 1132/21 Mayıs 1720 olarak verir. Bu nedenle dosyada 1720 esas alınmış, “yirmi dört yıl” ve 1724 bilgileri kesin tarih gibi tekrarlanmamıştır.

Bayezid Camii vaizliği

Refî‘â Efendi, Sultan Bayezid Camii’nde cumartesi vaiziydi. Kaynaklar onun fesahat ve belâgat sahibi bir hatip olduğunu, farklı konularda uzun ve canlı sohbetler kurabildiğini ve kuvvetli hafızasıyla tanındığını aktarır. Cami kürsüsüyle zâviye postunun aynı kişide birleşmesi, XVIII. yüzyıl başı İstanbul’unda vaaz, ilmiye ve tekke çevrelerinin temasını gösterir.

13 Receb 1132 gecesi

Refî‘â Efendi’nin ölümü bir keramet veya menkıbe kaydı değil, failleri, tanıkları, sorgu ve ceza safhaları anlatılan tarihî bir asayiş vakasıdır. Bayezid’deki vaazlarından sonra dinlenmek için gittiği Kaptanpaşa Hamamı’nda çalışan bir dellâkın uygunsuz davranışları sebebiyle işten uzaklaştırılmasına aracılık etmişti. Daha sonra dellâkın yeniden işe alınmasına da şefaat etti. Dellâk, görünüşte barışmak ve gönül almak için bir yemek teklif etti; 13 Receb 1132 Salı gecesi üç kişiyle zâviyeye geldi.

Refî‘â Efendi misafirlerini içeri aldı, yemek ve kahve ikram etmek istedi. Sohbet kısa süre sonra saldırıya dönüştü; kendisi odanın kapısı önünde çok sayıda bıçak darbesiyle, evdeki yaşlı hizmetçi kadın ise kütüphane tarafında öldürüldü. Evde bulunan diğer hizmetçi korkuyla saklandı; sabah olunca cesetleri görerek mahalleye haber verdi. Şüpheliler Kaptanpaşa Hamamı’nda yakalandı, yüzleştirme sırasında içlerinden biri olayı itiraf etti ve kaynak hükmün uygulandığını kaydetti. Ayrıntılar, şiddeti teşhir etmek için değil, olayın menkıbevî değil belgeli bir soruşturma anlatısı olduğunu göstermek için korunmuştur.

Vefatı ve kabri

13 Receb 1132/21 Mayıs 1720’de öldürülen Refî‘â Efendi, Yavaşça Mehmed Ağa Zâviyesi camisinin altındaki hazîrede babası Nazmî Mehmed Efendi’nin yanına defnedildi. Vassâf’ın olayı babasının Niyâzî-i Mısrî’ye muhalefetiyle ilişkilendiren yorumu tarihî sebep olarak benimsenmemiştir; bu, müellifin kendi polemik yorumudur.

Refî‘â mahlası ve şiiri

Vekāyi‘u’l-Fuzalâ, onun Refî‘â mahlasıyla söylediği dört beyitlik bir ilâhiyi korur. Şiirde ilâhî aşk uyanışın kaynağı, dünyevî mevki ve itibarın terki ise seyrüsülûkün şartı olarak işlenir. Son beyitte “Mürşid et aşkı Refî‘â” sözü, aşkı insanı kemale götüren iç rehber olarak öne çıkarır.