İmam Abdullah el-Yâfiî

Mirâtü'l-cenân ve ibretü'l-yakzân fî ma'rifeti havâdisi'z-zamân, Târîhu'l-Yâfiî olarak da bilinir. Hicretin birinci yılından başlayıp 750 yılına kadar (622-1349) gelen eserde Hz. Peygamber'in siyerinden başlayarak ashap, tâbiîn ve ümmetin ileri gelenlerinin biyografileriyle Yemen'e dair bilgiler verilir.

Müellif anlatımda eleştirici bir yöntem kullanmış, haberlerle ilgili şüpheleri ortaya koyduktan sonra kendi kanaatini açıklamış, İbnü'l-Esîr, Zehebî ve İbn Hallikân'ın eserlerinden faydalandığını belirtmiştir. İbnü'l-Ehdel eseri Gırbâlü'z-zamân adıyla ihtisar etmiştir. Yemenli tarihçi-âlimler sayılırken Muhammed b. Yûsuf el-Cenedî ile Ali b. Hasan el-Hazrecî arasında onun adının anılması, bu eserle kazandığı tarihçi kimliğini gösterir.

Bir adı da Nüzhetü'l-uyûni'n-nevâzır ve tuhfetü'l-kulûbi'l-havâtır fî hikâyâti's-sâlihîn ve'l-evliyâi'l-ekâbir olan Ravzü'r-reyâhîn fî hikâyâti's-sâlihîn, defalarca basılmış ve Nasr el-Hûrînî tarafından özetlenmiştir.

Eseri Gelibolulu Mustafa Muslihuddin Sürûrî ve Müezzinzâde Ahmed Çelebi Türkçe'ye çevirmiş, sonradan Evliyalardan Dinî Hikâyeler ismiyle yayımlanmıştır; ayrıca İtalyanca'ya da tercüme edilmiştir. Kitabın sonunda müellifin müstakil eserleri arasında sayılan "Mehîcetü'l-eşcân fî zikri'l-ahbâb ve'l-evtân" adlı kasidesi yer alır.

Neşrü'l-mehâsini'l-gāliye fî fazli meşâyihi's-sûfiyye ashâbi'l-makāmâti'l-âliye -diğer adıyla Kifâyetü'l-mu'tekıd ve nikâyetü'l-müntekıd- kerameti inkâr edenlere verilmiş bir cevaptır.

Eserde Ehl-i sünnet ulemâsının kerametin vukuu ve cevazına dair görüşleri bir araya getirilir. Kitap sonradan Yûsuf en-Nebhânî'nin Câmiu kerâmâti'l-evliyâ'sının hâmişinde de basılmıştır.

ed-Dürrü'n-nazîm fî havâssi'l-Kurâni'l-azîm'de Kur'an'ın ve Kur'an okumanın, besmelenin fazileti gibi konulardan sonra bütün sûrelerin havas ve faziletlerine dair bilgi verilir. Kâtib Çelebi, Yâfiî'nin bu eseri İbnü'l-Haşşâb'ın aynı adlı kitabından özetlediğini, her iki müellifin de eserlerini Ebû Bekir el-Gassânî'nin Berku'l-lâmi'i ile Gazzâlî'ye nisbet edilen Havâssü'l-Kur'ân'ı bir araya getirerek yazdıklarını söyler. Eser Türkçe'ye de çevrilmiştir.

Merhemü'l-ileli'l-mu'dıle'yi ise hocalarından Necmeddin Abdurrahman b. Yûsuf el-İsfahânî'nin isteği üzerine kaleme aldığını söyler; burada Mu'tezile'ye karşı Ehl-i sünnet akaidini genelde Gazzâlî'nin görüşleriyle savunur, yer yer kendi görüşlerini de ifade eder. Eserde Gazzâlî hakkında bir kasidesi de bulunur. Ayrıca Zikru mezâhibi'l-fıraki'sneteyn ve seb'îne'de, ümmetin yetmiş üç fırkaya ayrılacağına dair hadisi esas alarak Hâricîler, Şîa, Mu'tezile ve Mürcie gibi fırkaların Ehl-i sünnet'e muhalif görüşlerini açıklamıştır.

Zikri geçen büyük eserleri dışında Neşrü'l-mehâsini'l-Yemâniyye fî hasâisi'l-Yemen ve nisebi'l-Kahtâniyye, Rum aylarına dair bir kasidesi, esmâ-i hüsnâya dair el-Vesîletü ilallâhi bi-esmâihi'l-hüsne'l-celîle, Hizbü'l-bir, Menâkıbü'l-İmâmi'ş-Şâfiî, İbn Asâkir'in Tebyînü kezibi'l-müfterî'sinin özeti olan Eşrefü'l-mefâhiri'l-aliyye, er-Risâletü'l-Mekkiyye fî tarîki's-sâdâti's-sûfiyye, el-Envârü'l-lâiha min esrâri'l-Fâtiha ve meşâyihin sözleriyle âdâbına dair bir risâle gibi kitap ve risâleleri vardır.

Buna karşılık kaynaklarda adı geçen Neşrü'r-reyhân fî fazli'l-mütehâbbîn fillâhi mine'l-ihvân, Bülbülü'l-etrâb, Ravzü'l-besâir ve riyâzü'l-ebsâr, Etrâfü't-tevârîh ve Neşrü'r-ravzi'l-ıtr fî hayâti seyyidinâ Ebi'l-Abbâs el-Hızr gibi eserleri günümüze ulaşmamıştır.

Menâkıbnâme tarih, öğretici anlatı ve gelenek hafızasını birlikte taşır; içindeki her olağanüstü rivayet biyografik olay olarak sunulmaz.