destan

(jM [F. ] Bir toplumu dinî, tarihî ve sosyal olaylar bakımmdan acı tatil yönleriyle derinden etkileyen uzun manzum hikâye. Batı düntasmm epope (epopöe) olarak karşıladığı bu terim, daha çok edebiyat dünyasında ön plana çıkmakla beraber kaynaklandığı konular itibariyle de dinî özellikler ve nitelikler taşıdığı da görülmektedir.

Bir milletin veya bireyin kahramanlıkları, bir toplumun kamu vicdanmda derin iz bırakan savaşlar ve tabiî afetler, masallar ve kıssalar destan niteliğinde edebiyata kazandınlabiliyor. Her milletin ve halkm edebiyatında kendine özgü millî değerleri ölçüsünde değişik destanlara rastlanmaktadır. Türk milletinin tarihinde de kendi millî vicdanmda şekillenmiş ve günümüze kadar ulaşmış pek çok destan örneği bulunmaktadır.

Söz gelişi İslâmiyet öncesinde Alp Er Tunga, Şu-Saka Destanı, Oğuz Kağan Destanı, Türeyiş ve Göç Destanı, Manas Destanı bu türün en tanınmış ve en eski destanları olarak edebiyat dünyamızda yerini almıştır. İslâmiyet sonrasmda ise milletlerin kendi edebiyatlarmda dinî ve millî nitelikte destan örneklerine rastlanmaktadır. Arap edebiyatında Batılı epos türünde veya tliada tarzında bir destan bulunmadığı araştırmacılar tarafından dile getirilmiştir.

Bununla beraber sunî destan tarzında kahramanlığı konu edinen şiir ve nesir parçalarmm bulunduğu ifade edilmektedir. Arap edebiyatmdaki bu duruma karşın İran edebiyatı zengin bir destan örnekleriyle ortaya çıkar ve İslâmî edebiyata da kaynaklık eder. Onların en dikkate değer destanı Zaloğlu Restem ile Şehnâme’dir ve geç dönemlerde yazılan destanlara kaynaklık etmiştir.

Dinî nitelikli İran destanlan ağırlıklı olarak Hz. Ali ve aüesi üe İslâmî din büyüklerinin hayatmı işler. Sâhibkıran-nâme, Hamle-i Haydârî, Ürd-i Bihişt, Cengnâme, Dâstân-ı Ali-yi Ekber bu türün en tanmmışlarmdandır.

İslâmî-Türk destanları Karahanlıların Müslüman olmasmdan sonra karşımıza çıkmaya başhyor. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Hanm’m İslâmiyetin yayüması yolunda gösterdiği başarılar Satuk Buğra Han Destanı ile belgelenir. Onu Battal Gazi Destanı izler.

Battal Gazi’nin Anadolu Müslümanlığı yolunda verdiği mücadele bu destan ile dilden dile dolaşır. Sonra Dânişmend-nâme ile Saltuknâme gelir. Bunlann yanında halk arasmda oluşturulan ve yaygınlaşan Hz.

Ali cenkleri, İslâmiyetin ilk yayılış dönemlerinde Hz. Peygamber’in savaşları, Hz. Ömer, Hz.

Hamza’ya atfedilen dinî hikâyeleri de destan tümün halk arasındaki anonim örnekleri arasmda sayılmak gerekir.

Farsça, efsane, masal demektir. Tasavvuf! olarak menkıbe, hikâye. Dâsitan-i İbrahim Edhem: İbrahim Edhem’in menkabesi.