cerh ve ta'dîl

Hadis biliminin en önemli konularmdan olup sahih hadis ile zayıf hadisi ayırt etme işine verilen ad ve bu konuyu araştıran bilim dalı. Bu sorunu râviler “metâ'in-i aşere” [on kusur) veya “ta'n sebepleri” olarak on kusurda incelemişlerdir. Kusurlu sayılan râviye “mecrûh” adı verilmiştir. Sözü edilen bu on kusurun beşi adaletle, beşi de zabıt ile ilgilidir. Adaletle ilgili kusurlar şunlar:

1. Kizbü’r-râvî: Râvinin hadis rivayetinde yalan söylediğinin ortaya çıkmasıdır. 2. İttihâmü’rrâvî bi’l-kizb: Râvinin yalancılıkla suçlanmasıdır. 3. Fısku’rrâvî: Râvînin günah işlemesi, dinî emir ve yasaklardan herhangi birine uymaması. 4. Bid'atü’r-râvî: Râvinin küfrü gerektirmeyecek şekilde İslâm dininin ilkelerine aykırı görüşler ileri sürmesi. 5. Cehâletü’rrâvî: Râvinin bilinmeyen bir isimle anılması. Zabıtla ügüi kusurlar şunlar: Gaflet (Fart-ı gaflet): Râvînin dikkatsizliği ve daldınlığı. 2. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
2. İttihâmü’rrâvî bi’l-kizb: Râvinin yalancılıkla suçlanmasıdır. 3. Fısku’rrâvî: Râvînin günah işlemesi, dinî emir ve yasaklardan herhangi birine uymaması. 4. Bid'atü’r-râvî: Râvinin küfrü gerektirmeyecek şekilde İslâm dininin ilkelerine aykırı görüşler ileri sürmesi. 5. Cehâletü’rrâvî: Râvinin bilinmeyen bir isimle anılması. Zabıtla ügüi kusurlar şunlar: Gaflet (Fart-ı gaflet): Râvînin dikkatsizliği ve daldınlığı. 2. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
3. Fısku’rrâvî: Râvînin günah işlemesi, dinî emir ve yasaklardan herhangi birine uymaması. 4. Bid'atü’r-râvî: Râvinin küfrü gerektirmeyecek şekilde İslâm dininin ilkelerine aykırı görüşler ileri sürmesi. 5. Cehâletü’rrâvî: Râvinin bilinmeyen bir isimle anılması. Zabıtla ügüi kusurlar şunlar: Gaflet (Fart-ı gaflet): Râvînin dikkatsizliği ve daldınlığı. 2. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
4. Bid'atü’r-râvî: Râvinin küfrü gerektirmeyecek şekilde İslâm dininin ilkelerine aykırı görüşler ileri sürmesi. 5. Cehâletü’rrâvî: Râvinin bilinmeyen bir isimle anılması. Zabıtla ügüi kusurlar şunlar: Gaflet (Fart-ı gaflet): Râvînin dikkatsizliği ve daldınlığı. 2. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
5. Cehâletü’rrâvî: Râvinin bilinmeyen bir isimle anılması. Zabıtla ügüi kusurlar şunlar: Gaflet (Fart-ı gaflet): Râvînin dikkatsizliği ve daldınlığı. 2. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
6. Fuhş-ı galat veya kesret-i galat: Râvînin rivayette çoklukla yanılması. 3. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
7. Vehim: Râvînin zan konusunda hataya düşmesi. 4. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
8. Muhâlefetü’s-sîkât: Güvenilir bir râvînin kendinden daha güvenilir bir râvînin rivayetine aykırı rivayette bulunması. 5. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.
9. Sû-i hıfz: Râvînin hafızasının zayıf ve güçsüz olması durumu.

Hadîs ilmine âit iki ıstılah (terim). Cerh, yaralamak. Bir hadîs âliminin, bâzı sebeplerle râvînin (hadîs rivâyet eden kimsenin) rivâyetini (naklini) reddetmesi. Ta'dîl, düzeltmek. Bir hadîs âliminin, bir râvinin rivâyetinin kabûl edilebileceğini açıklaması.

Hadîs âlimleri, din gayretleri ve müslümanların iyiliği için, bozuk ve yalancı olanları cerh ve ta'dîl yapmışlardır. Yoksa onların maksatları müslümanları kötülemek, gıybetlerini yapmak değildi. (Tirmizî)