tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Hayatı ve irşad çevresi
Hilmi Efendi: Urefa vü ulema-yı sGfiyyedendir. Müşarünileyh hakkında Bursalı Tahir Bey'in tahkiki ber-vech-i atidir: Amasya fuzalasından Şeyhü'l-kurra Yusuf Efendi-zade Muhammed Efendi sul bünden 1 085/( 1 674-75 ) tarihinde Amasya'da tevellüd eyledi. llm-i kıraatta yegane i devran olan sahib-i tercüme ulum u fünun-ı sfürede dahi vukGf-ı tam ashabından bir kenz-i fazl u irfan idi. Vücuh-ı kıraatı pederinden; ulum-ı Arabiyyeyi Müsahib Paşa Hace Fazıl lbrahim Efendi'den; ulum-ı akliyyeyi Kara Halil Efendi'den ahz u tahsil etti.
( 1 1 )48/( 1 735- 36) tarihinde Çorlulu Ali Paşa'nın sadaretinde Saray-ı Hümayun hocalığına ta'yin olunup, füyuzat-ı ilmiyyesinden istifaza olundu. Son,raları te'lif-i asara başlayarak ah lafa yadigar bıraktığı te'liffüı, tedkikat-ı ilmiyyesine daldir. Buhari-i şerife yirmisekiz senede otuz cild üzere bir şerh-i mufassal yazmıştır. Te'lif-i bihin-i mezkuru huzGr-ı padişahiye ihda ederek ve pek ziyade takdir ve tahsin ve bin altın ve bir kat libas-ı fahir ve bir samur kürk ihsan ile taltif ve tesrir buyrul muştur.
Müşiirünileyhin Saray-ı Hümayun Kütüphanesi'nde tedris eyledikleri Buha ri-i şerifi ikmal ile hitam duası için tertib olunan mecliste padişah hazır bulunarak tahkikat-ı akliyye vü nakliyyesinden kesb-i inşirah buyurmuşlardır. Buhiiri-i Şerif Şerhi'ni Fatih Kütüphanesi'ne koyduğu zaman dahi mazhar-ı tal tif olmuştur. Hacca niyyet ettiğinden fazl u kemalinden hisse-yab-ı taallüm olmuş olan esbak Sadrazam Yeğen Ahmed Paşa ihtiyacat-ı seferiyyesini te'min etmiştir.
Hi caz ve Şam uleması müşarünileyhin ihata ve kudret-i ilmiyyesine, bi'l-hassa ilm-i tef sir ü hadis ü kıraatte olan ihtisas-ı azimine ve o nisbette dil-pezir-i takririne meftun ve bir çoğu mücaz u me'zun olmuşlardır. /1 58/ Yarım asır kadar cevami' ve medariste neşr-i ulum eylediler. Şeyh llyas-ı Sakızi'den mazhar-ı feyz-i tarik ve nfül-i sırr-ı tahkik olmuşlardır. Seksen iki yaşında iken, "tüvüffiye alametü'z-zaman"( ı:ı L. )1 ;;.,. j ) terkibinin delaleti olan 1 1 67 tarihinde106 irtihal ederek lstanbul'da Topkapı haricinde Maltepe caddesindeki kabristanın sağ tarafı vasatına defn olundular. 1 06.
Bu ibarenin hesaplanmasından 1 1 66 çıkmaktadır. ( H ) Tidlniyye 24 1 Müstakim-zade ondan müstefid olanlardandır. Hafız Hüseyn-i Ayvansarayi Ve feyat-name 'sinde medfeni hakkında diyor ki: "Topkapı haricinde pederi ve sfür ehl-i Kur'an arasında 1 1 67 senesi 1 5 Zi'l ka'de'sinde (Ağustos - Eylül 1 754) defn olunduğu şakirdlerinden Müstakim-zade'nin bu mısraıyla mukayyeddir: Merkadin nur ide Abdull1ih Efendi'nin Kadir (.r...U ..\,.;İl .Jll ..y> o-41 J.f> 0..U ;"} Seng-i mezarında olan Arabi tarih, Hoca-zade Seyyid Muhammed Said Efen di'nin kalemiyle mestfirdur.
Şiire de intisabları olmakla Hilmi mahlasıyla Arabi, Fa risi, Türki manzı1matı vardır. Ez-cümle bir na't-ı nebeviden: Fezô.-yı dergehin kliı1-1 atô.dır Yô. Rasula'lliih Ceılô.b-ı Melce-i ehl-i reciidır Yô. RasU/a'lliih Müellefat-ı fazılaneleri: l. Otuz cildden mürekkeb Necahu'l-Kari. namıyla Buhari-i şerif şerhi. 2. Yedi cildden mürekkeb İnayetü'l-Mun'im namıyla Müslim-i şerif şerhi. 3. en-Nefhatü'l-Faiha fi Tefsiri Siireti'l-Fatiha. 4. Haşiye-i Beyzavi ala Siireti'l-Mülk. 5. Haşiye ala .Adabi Mir Ebu'l-Feth. 6. Haşiye ale'l-Hayali. 7. Haşiye ala Karadaviid mine'l-Mantık. 8. Haşiye Ala Şerhi Kadımir. 9.
Ravzatü'l-Vaizin. 10. Kafiye-name. 1 l . l lm i kıraatten el-Kıraatü bi'ş-Şevaz. - 1 2. Beyanu Meratibi'l-Medan. 13. Tuhfetü't-Talebe. 1 4. İtilafu Maharici'l-Huriif. 15. Zehretü'l-Hayati'd-Dünya. 16. Risaletü Harfi'd-Dadi's-Sahiha. 1 7 . Kelamü's-Sena fi Mevliidi'l-Mustafa ve saire. Mecmu'-ı asarı ellibeş imiş. Telamizinin en meşhı1ru Şeyh Müfti-zade Muham med Sadık-ı Erzincan! (Nakşi faslında tercüme-i hali yazıldı. ) ve Bursalı Şeyhü'l-kur ra Ebubekir Efendilerdir. (Kaddesa'lliihu sırrahU) 242 Setbe-ı Evliya ŞEYH ABDÜLVAHHAB-1 ÜMMİ Elmalı'dandır. Yiğitbaşı Ahmed Efendi hazretlerinden müstahleftir.
VMibf tahal lus etmiştir. "Vefat-ı nasOt" ( ..:... rli ..:..ı li _,) tarihidir. Gurre-i Şa'ban 1004/( 1 595- 96 }'tür. Şeyhinin tarih-i irtihali 910/( 1 504-05 ) olmasına göre muammerinden olduk ları anlaşılır. Bu güfte kendilerinindir: Evüya sırrı sorana dokuz türlü nişiin gerek Evvel kapı şeriattır güneş gibi ayan gerek VelıJıiib. ı Omml'niıı tevhidi hatırına güç gelmesin Bu ma'nii)'ı fehm etmeye safı nurdan insan gerek107 Antalya'da sakin olmuşlardır. Üsküdar'da lnadiyye'de Şa'bani Dergahı olan Nal çacı Şeyh Halil Efendi, müşarünileyhin halifesidir. "Selamet-i nasOt" (..:... rli ..;... ".>L.
) (Halil Efendi'nin) tarih-i irtihalidir. Üsküdar'da Selimağa Kütüphanesi'nde Hz. Hüdayi kitaplarının tarih kısmında 122 numaralı tomarda şeyhi, "Armağan Ramazan" diye gösterilmiştir. "Onun şeyhi Ab dulvahhib , onun şeyhi Talib Ümmi, onun şeyhi Yiğitbaşı" yazılıdır. Hayli asar-ı kalemiyyesi olduğunu Hafız Hüseyn-i Ayvansarayi yazıyor. Hz. Aziz Mahmud-ı Hüdayi, müşclrünileyh hakkında ziyade hürmet-kar olup, hatta der gah-ı alileri önünden geçerken cübbelerinin önünü kavuşturarak, vaz'-ı ta'zim alarak geçtiklerini Valide-i Atik şeyhi Mahmud Efendi merhum naklen fakire hikaye eyle miştir.
Üzeri kapalı ma'mur türbesi vardır ki, bu türbe hakkında tafsilat Şa'baniler bah sinde geçti. Nutuklarından: Bu bendeyi aşk oduna yanmağa komazlar Pervane-sıfat şem' a dolanmağa komazlar Amn ki çırağım uyandıra Halili Erbiib-ı hased samna uyamnağ'a koınazlar MerhOm-ı Müşarünileyh salah-ı hale mevsuf olup, yevmi iki cüz Mushaf-ı şerif den okur, Delailü'l-Hayrat kıraatıne muvazıb olur imiş. Hüsn-i hattı da var imiş. (Kaddesa'Uahu sırrahu) 1 07 . B u manzumenin vezni bozuktur. ( H )