Yûsufzâde Abdullah Hilmi Efendi

Amasya'daki tahsili

1085/1674-75'te Amasya'da doğdu. Babası Amasyalı şeyhülkurrâ Yûsuf Efendizâde Muhammed Efendi'dir. Kıraat ilmini babasından; Arap ilimlerini Fazıl İbrâhim Efendi'den; aklî ilimleri Kara Halil Efendi'den tahsil etti.

Saray hocalığı ve tedris

1148/1735-36'da Çorlulu Ali Paşa'nın sadrazamlığı sırasında saray hocalığına tayin edildi. Yaklaşık yarım yüzyıl cami ve medreselerde ders verdi. Hicaz ve Şam seyahatlerinde tefsir, hadis ve kıraat alanındaki bilgisiyle tanındı; çok sayıda âlime icâzet verdi. Şeyh İlyas-ı Sakızî'den tasavvufî feyiz aldığı kaydedilir.

Buhârî şerhi

Necâhü'l-kārî adlı otuz ciltlik Buhârî şerhini yirmi sekiz yılda tamamladı. Eseri padişaha sundu ve saray kütüphanesindeki ders halkasında Buhârî hatmi yaptı. Yedi ciltlik İnâyetü'l-mün‘im adlı Müslim şerhi de büyük hadis çalışmalarındandır.

Eserleri

Kaynak toplam eser sayısını elli beş olarak verir. Fâtiha ve Mülk sûreleri üzerine tefsir çalışmaları, mantık ve kelâm hâşiyeleri, vaaz, kıraat, harf mahreçleri, mevlid ve edebiyat risaleleri yazdı. Arapça, Farsça ve Türkçe şiirlerinde Hilmi mahlasını kullandı.

Talebeleri ve vefatı

Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin ondan faydalananlar arasındadır. Müftüzâde Muhammed Sâdık Erzincânî ve Bursalı Şeyhülkurrâ Ebû Bekir Efendi tanınmış talebeleridir. 15 Zilkade 1167, Ağustos-Eylül 1754'te, seksen iki yaşında vefat etti; Topkapı dışındaki Maltepe yolu üzerindeki kabristana, babası ve diğer kıraat ehlinin yanına defnedildi. Ebced kaydının 1166 veya 1167 okunması kaynaklarda ihtilaflıdır; doğrudan tarih kaydı esas alınmıştır.

Metin tashihi

Eski metnin sonuna taşan Abdülvehhâb Ümmî ve başka Şâbânî şahsiyetlere ait biyografiler ayrılmış; eser listesi ve şahsî bilgiler Yûsufzâde dosyasında korunmuştur.