tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Konya’da doğumu ve tahsili
Muhammed Bahâeddin Veled Çelebi 1869’da Konya’da doğdu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî soyundan gelen Necib Çelebi’nin oğludur. İlk tahsilinden sonra Sultan Veled Medresesi’nde altı yıl okudu; Buharalı Hacı Kasım Efendi’den Farsça, Konya müftüsü Hacı Hüseyin Efendi’den Arapça öğrendi. Mesnevîhan Hacı Eyüp Efendi ile Sıdkı Dede’nin Mesnevî derslerine devam etti.
Memuriyet, basın ve İstanbul çevresi
1885’te Konya Vilâyet Mektûbî Kalemi’nde çalışmaya başladı; vilâyet gazetesinde başmuharrirlik ve rüşdiyede rik‘a muallimliği yaptı. 1888’de İstanbul’a giderek Bahariye Mevlevîhânesi’ne yerleşti. Hüseyin Fahreddin Dede’nin irşad çevresinde bulundu; Osman Şems Efendi, Ahmed Midhat, Muallim Nâci ve Necip Âsım gibi devrin şeyh ve aydınlarıyla tanıştı. Matbûât-ı Dâhiliyye Kalemi’nde görev alırken gazete ve dergilerde makaleler, Bahâî mahlasıyla şiirler yayımladı.
Galata ve Konya postları
Galata Mevlevîhânesi’nde vekâleten şeyhlik yaptı ve Mesnevî okuttu. 1910’da Sultan Reşad tarafından Konya’daki çelebilik makamına tayin edildi. Hüseyin Vassâf, onun Mesnevî derslerini bizzat dinlediğini ve ilmî-edebî kudretini takdir ettiğini yazar; ancak biyografi için istediği bilgilerin kendisine gönderilmemesinden duyduğu kırgınlığı da açıkça kaydeder.
Mücâhidîn-i Mevleviyye
I. Dünya Savaşı sırasında gönüllü Mevlevîlerden oluşturulan Mücâhidîn-i Mevleviyye birliğinin başında 1915’te Şam’a gitti. Bölgede hadis derslerine devam etti ve icâzetler aldı. Bu teşebbüs, savaş şartlarındaki siyasî ve askerî bağlamıyla değerlendirilmelidir; Mevlevîliğin bütün tarihini temsil eden değişmez bir tarikat uygulaması değildir.
Ankara yılları ve ilmî kurumlar
1919’da çelebilik makamından ayrıldıktan sonra Millî Mücadele sırasında Ankara’ya geçti. Ankara Lisesi’nde Farsça okuttu; Telif ve Tercüme Heyeti’nde çalıştı. 1923–1939 arasında Kastamonu, 1939–1943 arasında Yozgat milletvekilliği yaptı. Türk Dil Kurumu’ndaki ilmî çalışmalarını hayatının sonuna kadar sürdürdü. 4 Mayıs 1953’te Ankara’da vefat etti.
Dil ve sözlük çalışmaları
Türkçenin tarihî ve çağdaş lehçeleri üzerinde çalışan Veled Çelebi’nin en hacimli teşebbüsü, kırk yıllık taramayla hazırladığı on iki ciltlik Türk Dili sözlüğüdür. Türk Diline Medhal, Atalar Sözü ve el-İdrâk Hâşiyesi dil çalışmalarının başlıca ürünleridir. Necip Âsım’la birlikte Türkçe kelimelerin tarihî imlası ve söz varlığı üzerine yürüttüğü çalışmalar erken Türkoloji çevresinde etkili oldu.
Mevlevîlik ve edebî eserleri
Dîvân-ı Türkî-i Sultan Veled ile Sultan Veled’in Türkçe şiirlerini derledi. Altı ciltlik Mesnevî Tercümesi, Abdülbaki Gölpınarlı’nın karşılaştırma ve notlarıyla yayımlandı. Hatıralarım, son Osmanlı ve erken Cumhuriyet kültür çevrelerine dair tanıklıklar taşır. Letâif-i Hoca Nasreddin, Ferhengnâme-i Sa‘dî Tercümesi, Lisân-ı Fârisî ve başka dil-edebiyat eserleri de yazılı mirasının parçalarıdır.
Kaynakların birlikte okunması
Sefîne’de 1284 hicrî yılı 1867–68 karşılığıyla verilirken, TDV İslâm Ansiklopedisi Veled Çelebi’nin doğumunu 1869 olarak kaydeder. Bu dosyada gün-ay kesinleştirilmeden 1869 esas alınmış; Sefîne’nin soy zinciri, Mesnevî dersleri ve çağdaş gözlemleri ayrı bir tanıklık katmanı olarak korunmuştur.