Ara
Menü

Samsûnîzâde Ahmed Efendi

Samsûnîzâde Ahmed Efendi (ö. 978/1570), köklü bir ilmiye ailesinden yetişmiş; Bursa, Edirne, İstanbul ve Halep kadılıklarıyla geniş teftiş görevlerinde bulunmuş Osmanlı âlimidir.

Vefat
1570
Unvan
Kadı, müderris ve imparatorluk müfettişi

İlmiye ailesi ve tahsil

Dedesi II. Bayezid devrinde kazaskerlik, babası Edirne kadılığı yapmış köklü bir ilmiye ailesindendi. Sarı Gürz Efendi'nin yanında yetişti ve onun ailesiyle evlilik bağı kurdu; Müeyyedzâde Efendi'den mülâzemet aldı.

Medrese ve kadılık çizgisi

Murad Paşa, Hacı Hasanzâde, Edirne Halebiyye, Mustafa Paşa, Bursa Sultâniyye, Edirne Bayezid ve İstanbul Bayezid medreselerinde görev yaptı. Bursa, Edirne ve İstanbul kadılıklarında bulundu; daha sonra Halep kadılığı yaptı.

Anadolu ve Şam teftişleri

954/1547-48'de Anadolu ile Arap ve Acem vilâyetlerinde geniş bir teftişe memur edildi. Şam beylerbeyinin uygulamalarını araştırırken sunduğu sicil kayıtlarından biri saray çevresince inandırıcı bulunmayınca gözden düştü. Bu olay, kaynağın taraflı anlatımıyla değil; teftiş, belge değerlendirmesi ve idarî sonuç ekseninde sunulmuştur.

Son yılları ve vefatı

Halep kadılığından 970/1562-63'te ayrıldı; yüz akçe vazifeyle ilim ve ibadete yöneldi. 978 Zilhiccesinde, 1570'te vefat etti.

Görev basamakları

Yarım yüzyıla yakın bir görev çizgisi kayıtlıdır. Müderrislik ile kadılık arasında birden çok kez yer değiştirmesi bu çizginin belirleyici özelliğidir.

  • Murad Paşa Medresesi, İstanbul — 20/25 akçe.
  • Hacıhasanzâde Medresesi, İstanbul — 30/35 akçe.
  • Halebiye Medresesi, Edirne — 927-930; Pîr Ahmed Çelebi'nin yerine, yerine Eyyuhumzâde Mehmed Şah geçti.
  • Mustafa Paşa Medresesi, İstanbul — 934; Pîrî Çelebi'nin yerine.
  • Sultaniye Medresesi, Bursa — 937; İsrâfilzâde Fahreddin Efendi'nin yerine.
  • II. Bayezid Medresesi, Edirne — 939; Abdüllatif Çelebi'nin yerine.
  • Bursa kadılığı — 944 başları; Kara Davud Efendi'nin yerine.
  • Edirne kadılığı — 944 Rebîülevvel; Mirim Kösesi Mehmed Efendi'nin yerine.
  • İstanbul kadılığı — 945 Şevvâl - 949; yine Mirim Kösesi'nin yerine, yerine Karasulu Hasan Çelebi geçti.
  • II. Bayezid Medresesi, Edirne — 949; 100 akçe.
  • Sahn-ı Semân medreseleri — 952 Şâban ve 957'de iki kez.
  • Müfettişlik — 954; Anadolu, Bilâd-ı Arab ve Bilâd-ı Şâm, günlük 400 akçe.
  • Halep kadılığı — 968 Şâban - 970 Ramazan; Muallimzâde Ahmed Efendi'nin yerine, yerine Ebussuûdzâde Mehmed Çelebi geçti.
  • Tekaüd — 970 Ramazanından sonra, 100 akçe.
COĞRAFÎ HAFIZA3 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi3 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

Ağ ve yol

Menkıbeler

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Şam beylerbeyini teftişin bedeli

Şam beylerbeyi Hadım Sinan Paşa'yı teftiş ettikten sonra verdiği beyanlar padişahı kızdırmış ve görevinden azledilmesiyle sonuçlanmıştır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt
Menâkıbnâme’de tam metni aç

Bilâd-ı Şâm'daki müfettişliği sırasında Şam beylerbeyi Hadım Sinan Paşa'yı teftiş etti. Kayıt, teftişin ardından verdiği beyanların padişahı kızdırdığını ve bunun azliyle sonuçlandığını belirtir.

Teftiş görevinin kendisi mevkiinin yüksekliğini gösterir — günlük 400 akçe ile Anadolu, Bilâd-ı Arab ve Bilâd-ı Şâm'a bakan bir yetkidir. Bu rivayet ise aynı yetkinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterir: müfettişin raporu, teftiş ettiği kişiden önce kendisini götürmüştür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
MENKIBE · GELENEK İÇİ

Meczubun teklifi, yırtılan kâğıt ve azil haberi

Samsûnîzâde Ahmed’in dostu olan tüccarın bir meczubdan onun sadrazamlığı için dua istemesi; teklif küçümsenince meczubun kâğıt yırtıp azli haber vermesi anlatılır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt
Menâkıbnâme’de tam metni aç

Atâyî’nin nakline göre Samsûnîzâde Ahmed İstanbul kadısıyken yakın dostlarından dürüst bir tüccar vardı. Halkın itibar ettiği bir meczup bir gün tüccarın dükkânına geldi ve eski dostluk hakkını gözeterek bir dileği varsa gerçekleşmesi için himmet edeceğini söyledi. Tüccar, Ahmed Efendi’nin sadrazam olmayı arzuladığını bildiği için onun adına dua istedi.

Meczup, Ahmed Efendi’nin kendisi için iki yüz filori ayırıp bir köle azat etmesini, böyle yaparsa maksadına ulaşacağını söyledi. Tüccar haberi sevinçle ulaştırdı; fakat Ahmed Efendi gülerek gerçek velilerin bir iş karşılığında ücret istemeyeceğini, sadrazamlığın da ilmiye yolunun doğal seyriyle geleceğini söyledi. Meczub doğru söylüyorsa gerçekleşeceği günü bildirmesini istedi.

Ertesi sabah tüccar hadiseyi anlatmaya çekinirken meczup durumu sezdi, celâllenip bir kâğıdı yırttı ve ehlullâhı küçümseyenin böyle kahrolacağını söyledi. Tüccar peşinden koşup af dileyince meczup, atılan okun geri dönmeyeceğini fakat elinden geleni yapacağını bildirdi.

Bir süre sonra geri dönerek Ahmed Efendi’nin canının kurtulduğunu, fakat belirttiği gün ve saatte azledileceğini haber verdi. Kaynağa göre azil tam söylediği zamanda gerçekleşti; Ahmed Efendi de üzüntü ve pişmanlık içinde vefat etti.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, s. 556-575.

Kavram dünyası

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kadılıktan medreseye geri dönüş

İstanbul kadılığından sonra 949'da yeniden müderrisliğe döndü: Edirne II. Bayezid Medresesi'nde 100 akçe, ardından iki kez Sahn-ı Semân.

Metni gösterMetni daralt

Kariyerinin en dikkat çekici yanı, kadılık ile müderrislik arasında tek yönlü değil, gidip gelen bir çizgi izlemesidir. 945 Şevvâlinden 949'a kadar İstanbul kadılığı yaptıktan sonra ilmiyenin öğretim kanadına döndü: 949'da Edirne'de II. Bayezid Medresesi'ne, Fenârîzâde Muhyiddin Mehmed'in yerine, 100 akçe ile müderris oldu.

Ardından Sahn-ı Semân medreselerine iki kez tayin edildi — 952 Şâbanında Çivizâde Muhyiddin Efendi'nin, 957'de Mirim Kösesi Mehmed Efendi'nin yerine. Kadılığa dönüşü ancak 968'de, Halep ile oldu.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Dört kuşaklık Samsun nisbesi

Kayıttaki Arapça ad, aileyi dört kuşak geriye götürür: Ahmed b. Mehmed b. Hasan b. Abdüssamed es-Sâmsûnî; babasının mesleği de kadılık olarak kayıtlıdır.

Metni gösterMetni daralt

"Köklü bir ilmiye ailesi" nitelemesinin kayıttaki karşılığı somuttur. Arapça ad kaydı el-Mevlâ Ahmed b. Mehmed b. Hasan b. Abdüssamed es-Sâmsûnî biçimindedir; yani nisbe en az dört kuşak boyunca taşınmaktadır. Baba mesleği ayrıca kadı olarak not edilmiştir.

Zincir kendisinden sonra da sürer: oğlu Samsunîzâde Hacı Efendi hem oğlu hem de kendisinden mülâzemet alan kişi olarak, kardeşi ise Samsunîzâde Mahmud Çelebi olarak kayıtlıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

Şeyh, halife, aile ve post ağı

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Halep · SuriyeHalep968 Şâban - 970 Ramazan arasında kadılık yaptığı şehir; ayrıca 954'te teftiş görevi sebebiyle buraya bir yolculuğu kayıtlıdır. İlişkili kişi dosyası Samsûnîzâde Ahmed Efendi : Samsûnîzâde Ahmed Efendi (ö. 978/1570), köklü bir ilmiye ailesinden yetişmiş; Bursa, Edirne, İstanbul ve Halep kadılıklarıyla geniş teftiş görevlerinde bulunmuş Osmanlı âlimidir.Bursa · TürkiyeSultaniye Medresesi937'de İsrâfilzâde Fahreddin Efendi'nin yerine müderris olduğu medrese. İlişkili kişi dosyası Samsûnîzâde Ahmed Efendi : Samsûnîzâde Ahmed Efendi (ö. 978/1570), köklü bir ilmiye ailesinden yetişmiş; Bursa, Edirne, İstanbul ve Halep kadılıklarıyla geniş teftiş görevlerinde bulunmuş Osmanlı âlimidir.Edirne · TürkiyeII. Bayezid Medresesiİki kez müderris olduğu medrese: 939'da Abdüllatif Çelebi'nin, 949'da 100 akçe ile Fenârîzâde Muhyiddin Mehmed'in yerine. İlişkili kişi dosyası Samsûnîzâde Ahmed Efendi : Samsûnîzâde Ahmed Efendi (ö. 978/1570), köklü bir ilmiye ailesinden yetişmiş; Bursa, Edirne, İstanbul ve Halep kadılıklarıyla geniş teftiş görevlerinde bulunmuş Osmanlı âlimidir.

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, s. 556-575
  2. [2]İSAM Ulema Veritabanı
  3. [3]Kişi dosyasının kaynakları — Samsûnîzâde Ahmed Efendi
Ortak kaynak kataloğunu aç →