Mehmed Muhyiddin Üftâde

Güzel sesiyle Bursa Ulucamii'nde ve Doğan Bey Mescidi'nde ezan okudu.

Birkaç akçelik maaşı kabul ettiği için rüyasında, “Mertebenden üftâde oldun” (düştün) diye uyarıldığının ertesi günü ezan okumayı bıraktı.

Bu olayın ardından ipekçilik ve düğmecilik yaparak, kitap istinsah ederek geçimini sağladı. Bir yandan da fahrî imamlık ve müezzinlik görevini sürdürdü.

Çerçeve. Adını bir düşüşten almış ve o adı ömrü boyunca taşımıştır. Tepki de ölçülüdür: ibadeti değil ücreti bırakmış, aynı görevi fahrî olarak sürdürmüştür. Zühdünün bütün hayatına yayılan çizgisi bu olayla başlar.

Bir zamanlar vaazlarında Mesnevî ve Fusûsü'l-hikem'den bahsetmesini yasaklayan Kanûnî Sultan Süleyman'ın onu İstanbul'a davet edip hürmet gösterdiği, tekkesine vakfetmek istediği bir iki köyü kabul etmediğini görünce vezirlerine bazı şeyhlerin tâlib-i dünyâ, fakat Üftâde'nin târik-i dünyâ olduğunu söylediği rivayet edilir.

Çerçeve. Rivayetin başındaki ayrıntı kolayca gözden kaçar: aynı padişah, bir dönem onun vaazlarında Mesnevî ve Fusûs'tan bahsetmesini yasaklamıştı. Yasaktan hürmete geçiş, XVI. yüzyıl Osmanlı'sında ekberî metinlerin ne kadar hassas bir mesele olduğunu gösterir.

Kaynakların çoğunda Üftâde'nin Hızır Dede'den hilâfet aldığı belirtilmektedir. Ancak şeyhinin vefatında on sekiz yaşlarında bulunan Üftâde'nin o yaşlarda hilâfet alması pek mâkul görünmemektedir.

“Merhum şeyhim zamanında bana açılmadı, ancak vefatından sonra açıldı” diyen Üftâde'nin Hızır Dede'den başka “şeyhim” dediği bir kimseye de rastlanmamıştır. Bu durum dikkate alındığında onun sülûkünü Üveysî tarikle tamamlamış olması kuvvetli bir ihtimal gibi görünmektedir.

Çerçeve. Kaynağın muhakemesi iki delile dayanır: yaş ve kendi ifadesi. Aynı ihtimal Harakānî, Attâr ve Bahâeddin Nakşibend için de geçerlidir — üveysîlik, silsilede boşluk görünen yerlerin açıklamasıdır.

Halvetî-Gülşenî şeyhlerinden Lemezât-ı Hulviyye müellifi Cemâleddin Hulvî ve onu takip eden bazı müellifler, Üftâde'nin Hızır Dede'den önce İstanbul'da Sünbül Sinan'a (ö. 936/1529) intisap ederek ondan icâzet aldığını kaydetmişse de bu doğru değildir.

İleri yaşlarında birçok defa İstanbul'a giden Üftâde'nin Sünbül Sinan Efendi ile görüşmesi mümkünse de kendisine intisap etmesi uzak bir ihtimaldir, hilâfet alması ise mümkün değildir.

Çerçeve. Kaynak üç dereceyi ayırır: görüşme mümkün, intisap uzak, hilâfet imkânsız. Rivayetin sebebi muhtemelen sonraki müelliflerin Üftâde'yi tanınmış bir silsileye bağlama isteğidir — oysa silsilesi Hızır Dede ve Akbıyık Sultan vasıtasıyla Hacı Bayrâm-ı Velî'ye ulaşır.

Uludağ eteklerindeki Pınarbaşı Kuzgunluk mahallesinde inşa ettirdiği cami ve tekkede irşad faaliyetini sürdürürken 1529-1536 yılları arasında Emîr Sultan Camii hatipliğine tayin edildi.

Emîr Sultan'ın mânevî işaretiyle kabul ettiğini söylediği bu görevi vefat ettiği 12 Cemâziyelevvel 988 (25 Haziran 1580) tarihine kadar sürdürdü.

Çerçeve. Ücretli müezzinliği rüyadaki bir uyarı üzerine bırakan kişi, ücretli hatipliği yine mânevî bir işaretle kabul etmiştir. Emîr Sultan (ö. 833/1429) Bursa'nın en büyük velîsidir; görev, ondan gelen bir izin sayılmıştır. Yaklaşık elli yıl sürmüştür.

Üftâde'nin keşif ve mârifetle ilgili görüşlerinin özünü, “Mülk ve melekût âleminde bulunan şeylerin tamamı size keşif yoluyla görünse şeriata uygun biçimde izah etmeye gücünüz yetmiyorsa o keşfi terkedin, fakat şeriatı terketmeyin” sözü oluşturur.

Ona göre melekût âleminde seyreden bir sâlik, o âlemin meselelerini mülk âleminde bulunan ve bu âlemin kayıtlarıyla mukayyet olan bir kimseye anlatmamalı, hakikati keşfeden sâlik ağzını şeriatın iğne ve ipliğiyle dikmelidir.

Eğer sözlerini şeriat libasına sokmadan uluorta konuşursa fesada yol açar; Hallâc-ı Mansûr ve Seyyid Nesîmî'de görüldüğü gibi fitne denizi dalgalanmaya başlar.

Bu sebeple Üftâde'nin ağzından şathiye kabilinden tek bir söz bile çıkmamıştır.

Çerçeve. Verdiği iki örnek de idam edilmiş sûfîlerdir. Ölçü kişisel bir ihtiyat değil, bir irşad usulüdür: “İnsanlara anlayış seviyelerine göre hitap etmek gerekir. Nitekim peygamberler de öyle yapmış, insanlarla akıllarının alacağı şekilde konuşmuştur.”