Kurızâde Ahmed Efendi

Maddenin ilk cümlesi dikkatle okunduğunda iki nesli anlatır. Anadolu vilâyetindeki On İki Divan kasabasından çıkıp İstanbul'a göç eden, sâbık şeyhülislâm Mu'îd Ahmed Efendi'nin âsitânesine intisap edip ondan mülâzemet alan, hâric ve dâhil medreselerine ulaştıktan sonra tekaüdü (emekliliği) tercih edip emekli olarak vefat eden kişi Lâgarî Ali Efendi'dir. Cümle “…merhumun ferzend-i hıredmendi Ahmed Efendi'dür” diye bağlanır: madde sahibi onun oğludur.

Hemen ardından gelen cümle de bunu tamamlar: Ahmed Efendi'nin kendisi Dârüssaltanati'l-aliyye mahmiyye-i Kostantiniyye'de, yani İstanbul'da dünyaya gelmiştir.

Kaynak, 1106 Zilkade'sinin üçüncü günü ibtidâ ihdâs olınan bir medreseye ibtidâ hâric itibarıyla tayin edildiğini ve orada ders okutan ilk müderris (evvelü'l-müderrisîn) olduğunu kaydeder. Yeni bir medresenin kürsüsünü ilk kez kurmak, ilmiye kayıtlarında ayrıca not düşülen bir ayrıcalıktı.

Medresenin adı iki ayrı kayıtta farklı geçer ve bu fark çözülmemiştir: kendi biyografisini veren tenkitli neşir medreseyi Mahmud Ağa Medresesi olarak yazar ve dipnotta Eyüp'teki medreseye (der-Eyyûb) işaret eder; Hammer'in İstanbul medreseleri listesi ise aynı yılı (1106/1694) ve aynı “ilk müderris” rolünü verdiği hâlde medresenin adını Mehmedağa Medresesi diye kaydeder.

Devrin ulemâsına hizmet ettikten sonra Ebû Saîdzâde Feyzullah Efendi'nin kapısına intisap etmiş, 1097 Zilkade'sinde onun Rumeli sadâretine (kazaskerliğine) getirilmesi münasebetiyle mülâzemet şerefini elde etmiştir.

Osmanlı uygulamasında büyük bir mevleviyet tayini, o makama gelen zatın kapısındaki adaylara toplu mülâzemet dağıtılmasına vesile olurdu; bir gencin ilmiye yoluna girme tarihi çoğu kez hâmisinin terfi tarihiyle aynıdır.

Tenkitli neşrin dipnotunda nüsha farkı açıkça verilir: madde başlığı A nüshasında Kurızâde, İ nüshasında Fevrîzâde yazılıdır. Yani kişinin şöhret adı, eserin iki elyazması arasında bile birleşmiş değildir.

Bu bir çelişkidir ve burada çözülmemiştir. Kaydın nesep bilgisi (babası Lâgarî Ali Efendi), tarihleri ve görev dizisi her iki okuyuşta da aynı kişiye aittir.