Hacı Hüseyin Hüsnü Efendi

Azîzi Feyzullah Efendi sürgün olarak Midilli’ye gönderilince Hüseyin Efendi vaktini boş geçirmemiş, Dağıstanlı Hacı Musa ve mühtedi Cevdet Efendilerden Molla Câmî’ye kadar okumuştur. Ayrılığa dayanamayarak Midilli’ye gitmiştir.

Feyzullah Efendi İstanbul’a döndüğünde maiyetinde bulunmuş; emirleri üzerine şeyhinin büyük hanımefendisinin hizmetine memur edilerek on beş yıl sadakatle hizmet etmiştir. Kendi beyanına göre daha sonra kahve nakîbi olmuştur.

Çerçeve. Kayıt, tekke terbiyesinin ders ve hizmetin iç içe geçtiği bir düzen olduğunu gösterir: aynı yıllarda hem sarf-nahiv okunur hem hane hizmeti görülür. Sürgün ise bu terbiyeyi kesintiye uğratmak yerine, müridi şeyhinin ardından yola düşüren bir imtihana çevirmiştir.

Mürşidi Feyzullah Efendi’nin 1293/(1876) senesinde vefatı üzerine, mânevî bir işaretle halifelerinden Şeyh Muhammed Nûrî Efendi’ye müracaat ederek bey‘atini yenilemiştir. “Mâlik Efendi” lakabıyla anılan bu zât, Bâbıâli civarındaki Beşir Ağa Dergâhı’nda feyz neşretmekteydi.

1302/(1885) senesinde Nûrî Efendi de vefat edince, yine aynı irfan hazinesinden nasip almak için halifelerden Hasan Visâlî Efendi’ye başvurup bey‘atini tazelemiş; tam on sekiz yıl hizmetinde bulunarak hilâfete nail olmuştur. Sefîne’nin yazıldığı sırada İstanbul’da feyz neşretmeye devam ediyordu.

Çerçeve. Üç ayrı şeyhe bey‘at, yol değiştirmek değil aynı halkanın içinde kalmaktır: her defasında bir öncekinin halifesine gidilmiştir. Hâlidî çevrede sıkça görülen bu “tecdîd-i bey‘at” pratiği, silsile şemalarına bakarken kişiyi üç ayrı kola bağlıymış gibi göstermemesi için dikkatle okunmalıdır.

Vassâf’a bizzat anlattığına göre Bâlâ Mektebi ile Kocamustafapaşa Mahalle Mektebi kalfalığında bulunmuş, bir aralık reji hizmetinde ve Gülhane Askerî Ambarı Esvab Eminliği’nde çalışmıştır.

Medresedeki hizmet ise kendisine Şeyh Nûrî Efendi’nin sağlığında, 1302/(1885) senesinde tevcih olunmuştur ve bunu ücret almamak şartıyla kabul etmiştir. Medreseyi, tarih manzumelerinde reîsü’l-etıbbâ olarak anılan Nûh Efendi 1200/(1786)’den önce inşa ettirmiştir.

Çerçeve. Ücretsiz hizmet şartı, tekke ve medrese görevlerinin geçim kapısı sayılmasına karşı konulmuş kişisel bir sınırdır; geçimini başka işlerden sağlaması da bunu mümkün kılmıştır. Medresenin bânisi ile şeyhini ayırt etmek burada önemlidir: bina Nûh Efendi’nin hayrı, hizmet Hüseyin Efendi’nin uhdesidir.

Sefîne, 1 Şaban 1342 (8 Mart 1924) tarihine değin yetiştirdiği halifelerin sayısının yirmi üçe ulaştığını kaydeder. Bunlardan Ömer Lütfi, Necib ve Ahmed Tevfik Efendiler kendisinden önce vefat etmişlerdir.

Kalanlar arasında Hâfız Sa‘deddin, Hâfız Mahmud, Hâfız Nasûhî, Hâfız Kudsî Efendiler, Hoca Mes‘ud, İbrâhim Şa‘bân, Ahmed Yafalı, Muhammed Rıdvan, Emin Edhem, Debbağ Ahmed, Muhammed Fâik, Uşşâkî Osman, Sâlih Fevzi, Kadırgalı Osman ve Mustafa Efendiler sayılır.

Çerçeve. Liste, tekkelerin kapatılmasından bir yıl önceki bir irşad halkasının genişliğini gösteren, tarihlendirilmiş nadir kayıtlardandır. İsimlerdeki meslek ve memleket nisbeleri (debbağ, hâfız, Kadırgalı) halkanın esnaf ve mahalle çevresinden beslendiğine işaret eder.

Sefîne, Şeyh Efendi’nin başka birini bedel olarak Hicaz’a göndermiş olması sebebiyle hacı addolunduğunu kaydeder.

Çerçeve. Adının başındaki “Hacı” sıfatının sebebini açıklayan bu kısa not, fıkhî bir uygulamanın kişi kaydına nasıl yansıdığını gösterir: bedel hac, gitmeye engeli olan yahut gidemeyen kişinin yerine birinin gönderilmesidir. Kayıt, unvanların her zaman bizzat yapılan bir yolculuğu anlatmadığını hatırlatır.

Vassâf, Şeyh’in doğum tarihine göre 1 Cemâziyelevvel 1341 (19 Ocak 1923) tarihinde doksan beş yaşında olduğunu; önümüzdeki Muharrem’de doksan altısına basacağını ve elhamdülillah vücutça zinde bulunduğunu şükran diliyle söylediğini kaydeder ve doğum tarihinin buna göre hesaplanmasının zaruri olduğunu belirtir.

Aynı yerde gündelik düzeni de verilir: evi Sancakdar Hayreddin Mahallesi’ndedir ve ziyaretçilerini burada kabul eder; umumi meclis zikri Cuma günleri ikindi vaktinde medresenin büyük sofasında yapılırdı.

Çerçeve. Kayıt, Sefîne’nin yöntemine dair bir örnek de sunar: müellif doğum yılını bir belgeden değil, kişinin kendi beyanından geriye sayarak tespit eder. Bu yüzden yıl, yaklaşık bir değer olarak okunmalıdır. Zikir vakti ve mekânı ise Cumhuriyet’in ilk yıllarında hâlâ işleyen bir irşad halkasının somut çerçevesidir.