tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve Gümülcine nisbesi
Ahmed Efendi, Yûnus adlı bir kişinin oğludur. Rumeli’de Gümülcine kasabasında doğup yetiştiği için kaynaklarda “Gümülcineli Ahmed Efendi” diye anılır. Doğum tarihi bilinmez. Aynı nisbe ve adla anılan daha geç dönem âlimleriyle, özellikle XIX. yüzyılın Gümülcineli Ahmed Âsım Efendisiyle birleştirilmemelidir.
İstanbul’a gelişi ve mülâzemeti
İlk öğrenimini ve ilim tahsiline hazırlık safhasını tamamladıktan sonra İstanbul’a geldi. Eski şeyhülislâm Sâdık Mehmed Efendi’den mülâzemet aldı. Mülâzemet, Osmanlı ilmiye mesleğine giriş ve medrese tayini bekleme hakkı sağlayan resmî bir aşamaydı; buradaki “intisap” hoca-meslek bağıdır, tasavvuf silsilesi değildir.
Kırk akçeli medreselere kadar
Şeyhî, Ahmed Efendi’nin alışılmış medrese basamaklarını dolaşarak kırk akçeli bir medreseye ulaştığını, ardından bir müddet mazul kaldığını bildirir. Bu erken safhadaki kurum adları kayıtta verilmediği için doldurulmamış; yalnız ilmiye hiyerarşisindeki derecesi korunmuştur.
Bâlî Paşa Medresesi
6 Zilkade 1124’te, milâdî olarak 5 Aralık 1712 civarında, Bursalı Mehmed Efendi’nin yerine Bâlî Paşa Medresesi’ne hâric derecesiyle tayin edildi. Bu kayıt onun kaynakta gün ve ayıyla izlenebilen ilk müstakil müderrisliğidir. “Hâric”, medrese hiyerarşisindeki belirli bir öğretim derecesini ifade eder.
Ebü’l-Fazl ve Solakbaşı Hacı Mustafa medreseleri
6 Cemâziyelevvel 1129’da, 18 Nisan 1717 civarında, Hasan Efendi’nin boşalttığı Ebü’l-Fazl Medresesi’ne geçti. 19 Safer 1132’de, 1 Ocak 1720 civarında, daha önce üçüncü imamlık yapmış Ahmed Efendi’nin vefatıyla boşalan Solakbaşı Hacı Mustafa Medresesi’ne “ibtidâ-i dâhil” derecesiyle yükseldi. Bu iki tayin, aynı düzeyde yatay bir dolaşım değil, dereceli bir terfi çizgisidir.
Kadıasker Hasan Efendi Medresesi
21 Şâban 1135’te, 27 Mayıs 1723 civarında, Müderriszâde Mesud Efendi’nin yerine Kadıasker Hasan Efendi Medresesi’ne dâhil hareketi derecesiyle tayin edildi. Lefkoşa kadılığı teklif edildiğinde fiilen yürüttüğü görev bu medresenin müderrisliğiydi.
Lefkoşa tayininin gerçek mahiyeti
26 ahir">Rebîülâhir 1136’da, 24 Aralık 1723 civarında, Celeb Osman Efendi’nin Trablusşam’a nakli üzerine Lefkoşa kadılığı Ahmed Efendi’ye verildi; görevi 1 Cemâziyelevvel 1136’dan itibaren üstlenmesi öngörülüyordu. Fakat tayin zamanı gelmeden ve İstanbul’dan hareket etmeden vefat etti. Bu yüzden onu Lefkoşa’da yaşamış veya fiilen kadılık yapmış göstermek doğru değildir; Lefkoşa haritaya şahsî seyahat durağı olarak eklenmemiştir.
İlmî şahsiyeti ve kaynak sınırı
Şeyhî onu ilim ve doğruluğuyla tanınan, çeşitli ilimlerden pay sahibi, akranları arasında öne çıkan, bilgisiyle amel eden salih bir âlim olarak tasvir eder. Kaynakta eser, risale, tarikat intisabı, hilâfet veya tekke görevi yoktur. Bu sebeple kişiye tahminî eser ve tarikat aidiyeti üretilmemiştir.
Vefatı ve ilmiye tarihindeki yeri
Ahmed Efendi 1136 Rebîülâhirinin son günlerinde, 1724 yılı başında İstanbul’da öldü. Kesin defin yeri kaynakta belirtilmez. Hayatı, Rumeli taşrasından İstanbul ilmiye merkezine gelen bir âlimin mülâzemetten hâric ve dâhil medrese derecelerine yükselişini; kadılık tayini gerçekleşmeden kesilen kariyerini gösterir.