Fenârîzâde Mahmud b. Pîrî

Fenârî ailesindeki yeri ve kimliği

Mahmud b. Pîrî, kaynakta “Fenârîzâde” nisbesiyle anılır ve Osmanlı ilmiye hayatında kuşaklar boyunca âlim, kadı ve yüksek devlet görevlileri yetiştiren Fenârî ailesinin mensubu olarak tanıtılır. Ancak eldeki terceme onun doğum tarihini, doğduğu şehri ve aile içindeki ara nesep halkalarını vermez. Bu sebeple “Pîrî’nin oğlu” bilgisi korunmuş, onu başka Fenârîzâde kayıtlarına tahmin yoluyla bağlayan bir soy ağı kurulmamıştır.

Adı aynı yüzyılda yaşamış başka Mahmud efendilerle karıştırılmamalıdır. Kimliğini ayıran güvenli unsurlar Taşköprîzâde Ahmed Efendi’den mülâzemeti, izlediği medrese dizisi, Maraş-Konya-Trablusşam kadılıkları ve Şakāik nüshasının kenarına düştüğü notlardır.

Taşköprîzâde Ahmed Efendi’den mülâzemet

İlmî yetişmesini tamamladıktan sonra Taşköprîzâde Ahmed Efendi’den mülâzemet aldı. Mülâzemet, Osmanlı ilmiye teşkilâtında resmî meslek yoluna kabulü sağlayan kurumsal bağdır; tasavvufî intisap veya halifelik anlamına gelmez. Kaynak başka hocalarının adlarını ve okuduğu kitapları bildirmediği için eğitim programına tahminî eserler eklenmemiştir.

Taşköprîzâde ile bağı yalnız kariyer başlangıcında kalmadı. Daha sonra onun eş-Şakāiku’n-Nu‘mâniyye eserinin bir nüshası üzerinde çalışması, hocasının biyografi ve tabakat mirasıyla ilgisini sürdürdüğünü gösterir.

İlk medreseler: İsa Bey’den Sarıca Paşa’ya

İlk görevi yirmi beş akçe ile İsa Bey Medresesi müderrisliğiydi. Ardından otuz akçe ile Kütahya’daki Karagöz Paşa Medresesi’ne, kırk akçe ile Gelibolu’daki Sarıca Paşa Medresesi’ne geçti. Bu sıra, yalnız şehir değiştirmeyi değil, medrese dereceleri içinde ücret ve itibar bakımından ilerlemeyi de gösterir.

Kaynak tayinlerin gün ve aylarını bu ilk aşama için kaydetmez. Dolayısıyla görevler birbirine bitişik ve kesintisiz bir takvim gibi sunulmamıştır. İsa Bey Medresesi’nin hangi şehirdeki aynı adlı yapı olduğu da metinde açıklanmadığından haritada belirsiz bir nokta">nokta üretilmemiştir.

Bursa Molla Yegân ve görevden ayrılma

Elli akçe ile Bursa’daki Molla Yegân Medresesi’ne müderris oldu. Atâyî, daha sonra bazı sebepler dolayısıyla görevden ayrıldığını bildirir; sebebin niteliğini açıklamaz. Bu sessizlik, azli bir ilmî yetersizlik, siyasî çatışma veya şahsî tercih diye yorumlamaya izin vermez.

Bursa görevi, kariyerindeki ilk açık yüksek dereceli medrese durağıdır. Aynı şehirde daha sonra Yıldırım ve Muradiye payelerine erişmesi, Bursa’nın meslek çizgisinde tekrarlanan bir merkez olduğunu gösterir.

İznik Orhaniye, Yıldırım ve Muradiye payeleri

989 Şabanında, yani Eylül-Ekim 1581’de Esved Sinan’ın yerine İznik Orhaniye Medresesi’nin hâric derecesine tayin edildi. 992 Saferinde, Şubat-Mart 1584’te Muarrifzâde’nin yerine Yıldırım Han payesi verildi. 999 Zilhiccesinde, Eylül-Ekim 1591’de ise görevi kabul etmeyen İslâm Efendi’nin yerine Muradiye payesine yükseldi.

“Paye” kayıtları her zaman aynı yapıda fiilen ders verdiği anlamına gelmeyebilir; bu nedenle metin, kaynağın kullandığı paye dilini korur. İznik ile Bursa’daki bu aşamalar, medrese kariyerinin kadılığa geçmeden önceki son ve en yüksek basamaklarıdır.

Maraş kadılığı ve azil

1000 Şevvalinde, Temmuz-Ağustos 1592’de Hüsam Efendi’nin yerine Maraş kadılığına getirildi. Böylece müderrislikten kazâ yoluna geçti. Maraş görevi yaklaşık iki yıl sürdü; 1002 Recebinde, Mart-Nisan 1594’te görevden alındı ve selefi yeniden tayin edildi.

Kaynak azlin gerekçesini vermez. Bu yüzden görev değişikliği bir suçlama veya başarısızlık gibi yorumlanmamıştır. Osmanlı ilmiye düzeninde azil, bekleme ve yeniden tayin meslek döngüsünün olağan parçalarıydı.

Konya’dan Trablusşam’a son görevler

1006 Saferinde, Eylül-Ekim 1597’de Hubbî Mollası’nın oğlu Şems Çelebi’nin yerine Konya kadılığına tayin edildi. Aynı yılın sonlarında Hızır Efendi’nin yerine Trablusşam kadılığı verildi. Böylece Anadolu’daki medrese ve kadılık tecrübesi Doğu Akdeniz’in önemli bir şehir merkezine taşındı.

Konya ile Trablusşam görevlerinin sınırları kaynakta yıl içindeki aylarla tam kapanmaz; Trablusşam tayini yalnız “senenin sonları” diye belirtilir. Harita bu nedenle kesin seyahat günleri değil, belgeli görev merkezlerini gösterir.

Şakāik kenar notları ve metin aktarımı

Mahmud b. Pîrî’nin ilmî hafızadaki özel yeri, Taşköprîzâde’nin eş-Şakāiku’n-Nu‘mâniyye nüshasının kenarına bazı ilâveler ve tarihlere ilişkin notlar düşmesidir. Bunlar bağımsız ve tamamlanmış bir kitap gibi değil, okuma sırasında oluşmuş biyografi-tarih ekleri olarak değerlendirilmelidir.

Nev‘îzâde Atâyî bu notları bizzat gördüğünü ve kendi zeyline aktardığını açıkça söyler. Böylece Fenârîzâde’nin kenar kayıtları, Şakāik metninin sonraki kuşaklara geçişinde kullanılan ara bir tanıklık hâline gelir. Notların tamamı elde incelenmeden ona ayrı eser adları veya kapsamı bilinmeyen bir külliyat nispet edilmemiştir.

Ahlâkı, vefatı ve bilinmeyen kabri

Atâyî onu güzel ahlâkıyla tanınan bir âlim olarak anar. 1007 Şevvalinde, Mayıs-Haziran 1599’da Trablusşam kadısı iken vefat etti; boşalan görev Şânî Efendi’ye verildi. Kesin gün bildirilmediği için ölüm tarihi tek bir milâdî güne indirgenmemiştir.

Kaynak, cenaze merasimi ve defin yerini bildirmez. Trablusşam’da görev başında ölmesi orada gömüldüğünü kesinleştirmediğinden mezar noktası eklenmemiştir. Dosyadaki coğrafya yalnız açıkça belgelenen eğitim ve görev merkezlerinden kurulmuştur.