ŞAHSİYET DOSYASI

Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi

Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi (ö. 10 Kasım 1726), medrese basamaklarından Kudüs, Şam ve Medine kadılıklarına yükselen; kaynakta halka iyi muamele eden derviş tabiatlı bir kadı ve Fâiz mahlaslı şair olarak anılan Osmanlı âlimidir.

Vefat: 1726
Unvan: Osmanlı kadısı · müderris · Fâiz mahlaslı şair
Temalar: Osmanlı ilmiyesi, medrese, Kudüs, Şam ve Medine kadılıkları, Fâiz mahlası

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Kimliği ve ailesi

Evliyâzâde Ali Efendi'nin asıl adı Ali b. Mehmed'dir. II. Mustafa devrinde Rumeli kazaskerliği yapan ve biyografisi Şeyhî'nin eserinin önceki cildinde bulunan Evliyâ Mehmed Efendi'nin oğludur. Şiirlerinde “Fâiz” mahlasını kullandığı için kaynak başlığında Evliyâzâde Ali Efendi Fâiz adıyla kaydedilmiştir.

Doğum tarihi ve yeri bilinmez. 1091/1680'de mülâzemete girdiği kesin olmakla birlikte bu tarih doğum yılı değildir. Aile nisbesi ile babasının yüksek ilmiyye mevkii, onun eğitim ve meslek çevresini açıklar; ancak yalnız bu bağdan hareketle öğreniminin bütün ayrıntıları kurulamaz.

Mülâzemeti ve medrese basamakları

Babası Muharrem 1091/Şubat-Mart 1680'de Süleymaniye Medresesi'nden Şam kadılığına tayin edilince, Ali Efendi onun iâdesinden mülâzemet aldı. Kırk akçeli medrese basamağından sonra 29 Cemâziyelevvel 1104/6 Şubat 1693'te Sa‘dî Efendi Medresesi'ne ibtidâ-i hâric derecesiyle tayin edildi. 6 Zilhicce 1106/18 Temmuz 1695'te bulunduğu yerde dâhil derecesine yükseltildi.

11 Rebîülevvel 1108/8 Ekim 1696'da Kadı Abdülhalim Medresesi'ne, 4 Cemâziyelâhir 1111/27 Kasım 1699'da Şeyhülislâm Yahyâ Efendi Medresesi'ne geçti. 29 Muharrem 1113/6 Temmuz 1701'de Sahn-ı Semân medreselerinden birine tayin edildi. 11 Cemâziyelevvel 1114/3 Ekim 1702'de Rüstem Paşa, 20 Rebîülâhir 1116/22 Ağustos 1704'te Kılıç Ali Paşa Medresesi'ne yükseldi.

26 Zilkade 1118/1 Mart 1707'de Üsküdar Vâlide Sultan Medresesi, 21 Ramazan 1123/2 Kasım 1711'de Süleymaniye medreselerinden biri kendisine verildi. Bu ayrıntılı sıra, Osmanlı ilmiyye mesleğinde küçük medreselerden Sahn ve Süleymaniye derecelerine uzanan terfi yolunu gösterir.

Kudüs ve Şam kadılıkları

9 Şevval 1124/9 Kasım 1712 tarihli işlemle, 1 Muharrem 1125/29 Ocak 1713'ten geçerli olmak üzere Kudüs kadılığına tayin edildi. 7 Şâban 1125/29 Ağustos 1713'te görevden ayrıldı; yerine Haremeyn müfettişi Kethüdâzâde Mehmed Efendi getirildi.

28 Cemâziyelâhir 1130/29 Mayıs 1718'de, bir sonraki Muharrem başından geçerli olmak üzere Bursa pâyesi ilâvesiyle Şam kadılığına tayin edildi. 1 Rebîülâhir 1132/11 Şubat 1720'de azledildi. Yerine Kudüs kadısı Kütahyalı Ahmed Efendi geçti; Kudüs'e de Filibe'den ayrılmış Sadrüddinzâde Mehmed Efendi getirildi. Kaynaktaki bu kayıtlar, paye ile fiilî kadılık görevini birbirine karıştırmadan okunmalıdır.

Molova arpalığı ve Medine kadılığı

Şam'dan ayrılmasından sonra, 10 Receb 1132/18 Mayıs 1720'de Molova kazası kendisine arpalık olarak bağlandı. Bu kayıt Molova'da fiilen kadılık yaptığı veya orada sürekli ikamet ettiği anlamına gelmez; ilmiyye mensubuna gelir tahsisi niteliğindedir.

19 Safer 1138/27 Ekim 1725 tarihli işlemle, bir sonraki Muharrem başından geçerli olmak üzere Medine kadılığına tayin edildi. Böylece kariyerinin son ve en yüksek görevine ulaştı. Molova arpalığı aynı sırada Mekke kadısı Zülâlî Hasan Efendi'ye devredildi.

Vefatı ve kaynakların şahsiyet tasviri

Ali Fâiz Efendi Medine kadılığı sırasında 14 Rebîülevvel 1139/10 Kasım 1726'da vefat etti. Boşalan kadılık geliri yaklaşık beş ay çocuklarına bırakıldı; ardından 1 Şevval 1139/22 Mayıs 1727'de Bursa pâyesiyle Şam kadılığından ayrılmış Mektûbî Abdurrahman Efendi'ye verildi. Kaynak defin yerini söylemez; Medine'de görev sırasında ölmesi, tek başına oraya defnedildiğinin kanıtı sayılmamalıdır.

Şeyhî onu “derviş-nihâd, sâfî-fuâd” sözleriyle, kendi hâlinde, temiz kalpli ve kadılıklarında halka iyi davranan biri olarak tasvir eder. Buradaki derviş tabiatlı ifadesi ahlâk ve mizaç nitelemesidir; belgelenmiş bir şeyh, tekke veya tarikat bağlantısı bulunmadığından kişi kaydına tarikat aidiyeti eklenmemelidir.

Fâiz mahlası ve iki beyti

Kaynak, Fâiz mahlasıyla şiirleri bulunduğunu ve söyleyişinin sade olduğunu bildirir. Şiirlerinden yalnız iki beyit örnek verir. Bu iki beyit, kayıp veya henüz tespit edilmemiş daha geniş bir divanın varlığını kanıtlamaz; fakat Ali Efendi'nin ilmiyye mesleği yanında şiirle meşgul olduğunu kesin biçimde gösterir.

Olursa merhem-i vuslat olur devâ dile, yoksa
Bu zahm-ı şûh onulur gayrı gûne yâre değildir.
Aceb mi gitse şuûrun şarâb-ı aşkla Fâiz
Ki devr-i sâgar-ı mecliste bir karâra değildir.

Beyitlerde vuslatın gönül yarasına merhem oluşu ve aşk şarabının aklı yerinden etmesi anlatılır. Şiir dili tasavvufî çağrışımlara açıktır; buna rağmen yalnız bu mazmunlar şairi belirli bir tarikata bağlamak için yeterli değildir.

COĞRAFÎ HAFIZA7 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi7 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını açHoca, talebe ve tarihî etki ağıAğda gör →

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

5 kayıt

İlk 5 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Babasının Şam kadılığı teşrifinden mülâzemet

1091 Muharreminde, babası Evliyâ Mehmed Efendi Süleymaniye müderrisliğinden Şam kadılığına tayin edilince onun i‘âdelerinden mülâzım oldu.

Metni gösterMetni daralt

İlmiye mesleğine girişi doğrudan babasının yükselişine bağlıdır: 1091 Muharreminde, II. Mustafa devri sudûrundan Evliyâ Mehmed Efendi Süleymaniye Medresesi’nden Şam kadılığına tayin edilince, bu teşrifle açılan i‘âde kadrosundan mülâzemet aldı.

İlgi çekici bir tekrar: kırk yıl sonra kendisi de aynı şehrin, Şam’ın kadılığında bulunacaktır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

İlk medresesini dayısından devraldı

1104 Cemâziyelevvelinde ilk müderrisliği olan Sa‘dî Efendi Medresesi’ne, dayısı Hüseyn Efendizâde Mustafa Efendi’nin yerine getirildi.

Metni gösterMetni daralt

İlk müderrisliği 1104 Cemâziyelevvelinin yirmi dokuzuncu günü, ibtidâ hâric itibarıyla Sa‘dî Efendi Medresesi’dir. Kayıt, yerine geçtiği kişiyi “hâl-i mahmûdü’l-hisâli”, yani övülen huylu dayısı Hüseyn Efendizâde Mustafa Efendi diye tanıtır.

Mesleğin ilk iki basamağı böylece hem baba hem dayı tarafından açılmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Üsküdar’dan Süleymaniye’ye

1118 Zilkadesinde Üsküdar’da Vâlide Sultan Medresesi’ne, 1123 Ramazanında Süleymaniye medreselerinden birine yükseldi.

Metni gösterMetni daralt

Sahn-ı Semâniyye’den sonra ibtidâ altmışlı ile Rüstem Paşa (1114) ve Kılıç Ali Paşa (1116) medreselerinde ders verdi. 1118 Zilkadesinin yirmi altıncı günü Vahdî İbrâhim Efendi’nin yerine Üsküdar’da Vâlide Sultan Medresesi ihsan edildi.

1123 Ramazanının yirmi birinci günü Nîfî Dâmâdı Ahmed Efendi’den boşalan Süleymaniye medreselerinden birine getirildi; kadılık dizisi bu basamaktan sonra başlamıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Azil yıllarının arpalığı: Molova

Şam kadılığından azledildiği 1132 yılında Molova kazası arpalık olarak üzerine yazıldı ve Medine kadılığına kadar elinde kaldı.

Metni gösterMetni daralt

1132 Rebîülâhirinde Şam kadılığından azledildikten sonra, aynı yılın Recebinde Molova kazası arpalık olarak kendisine tayin edildi. Bu gelir, 1138 Saferinde Medine kadılığına getirilinceye kadar elinde kaldı; o tarihte arpalığı Zülâlî Hasan Efendi’ye devredildi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Ölümünden sonra çocuklarına bırakılan beş aylık gelir

Medine kadısı iken vefat edince boşalan mansıbın geliri beş ay kadar evlâdına uzatıldı.

Metni gösterMetni daralt

1139 Rebîülevvelinin on dördüncü günü mansıbını ve dünyayı terkettiğinde Medine kadısıydı. Kayıt, boşalan mansıbın beş ay kadar evlâdına “medd” olunduğunu, ancak bundan sonra aynı yılın Şevvali başında Mektûbî Abdurrahman Efendi’ye verildiğini yazar.

Görevde vefat eden mevâlînin ailesine bir süre daha aynı gelirin bırakılması, bu tabakat kayıtlarında sıkça rastlanan bir uygulamadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Kudüs · FilistinKudüs1124 Şevvalinde, ertesi yıl başından geçerli olmak üzere Tâhir Mehmed Efendi’nin yerine getirildiği ilk mevleviyeti; 1125 Şâbanında azledildi. İlişkili kişi dosyası Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi : Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi (ö. 10 Kasım 1726), medrese basamaklarından Kudüs, Şam ve Medine kadılıklarına yükselen; kaynakta halka iyi muamele eden derviş tabiatlı bir kadı ve Fâiz mahlaslı şair olarak anılan Osmanlı âlimidir.Şam · SuriyeŞam1130 Cemâziyelâhirinde Bursa pâyesi eklenerek verilen kadılık; 1132 Rebîülâhirinde azledildi. Babası da vaktiyle aynı şehrin kadısı olmuştu. İlişkili kişi dosyası Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi : Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi (ö. 10 Kasım 1726), medrese basamaklarından Kudüs, Şam ve Medine kadılıklarına yükselen; kaynakta halka iyi muamele eden derviş tabiatlı bir kadı ve Fâiz mahlaslı şair olarak anılan Osmanlı âlimidir.Medine · Suudi ArabistanMedine1138 Saferinde, Mekke ile aynı rütbede sayılan Medîne-i Münevvere kadılığına tayin edildi; 1139 Rebîülevvelindeki vefatına kadar bu görevdeydi. İlişkili kişi dosyası Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi : Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi (ö. 10 Kasım 1726), medrese basamaklarından Kudüs, Şam ve Medine kadılıklarına yükselen; kaynakta halka iyi muamele eden derviş tabiatlı bir kadı ve Fâiz mahlaslı şair olarak anılan Osmanlı âlimidir.İstanbul · TürkiyeÜsküdar Vâlide Sultan MedresesiÜsküdar’da bulunan medrese; 1118 Zilkadesinin yirmi altıncı günü Vahdî İbrâhim Efendi’nin yerine buraya müderris tayin edildi. İlişkili kişi dosyası Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi : Evliyâzâde Ali Fâiz Efendi (ö. 10 Kasım 1726), medrese basamaklarından Kudüs, Şam ve Medine kadılıklarına yükselen; kaynakta halka iyi muamele eden derviş tabiatlı bir kadı ve Fâiz mahlaslı şair olarak anılan Osmanlı âlimidir.