Şeyh Abdülbâkī el-Mikşâfî

Adı, ailesi ve doğumu

Şeyhin tam adı Abdülbâkī b. el-Hâc Ömer b. Ahmed b. Muhammed el-Hârib el-Mikşâfîdir. Mikşâfî nisbesi, ailesinin yerleştiği ve dedesi Ahmed el-Mikşâfî ile anılan çevreden gelir. 4 Receb 1284’te, bugünkü milâdî karşılığıyla 1 Kasım 1867’de, Sennar çevresindeki Ved Şenbel köyünde doğdu. Babasını çocuk yaşta kaybedince bakımını ağabeyi Şeyh Ahmed el-Hâc Ömer üstlendi.

Kur’an ve dinî ilimler tahsili

İlk eğitimine Kur’an’ı ezberleyerek başladı. Ağabeyi Şeyh Ahmed, Fakī Muhammed Ali Ved Ebü’n-Na‘me ve Fakī Yûsuf Ved Ubeyd’in de aralarında bulunduğu hâfızlardan kıraat ve tecvid okudu. Tevhid, fıkıh, hadis ve siyer derslerini bölgedeki çeşitli âlimlerden aldı; kaynaklar Fakī Kasımullah, Fakī Ömer, Fakī İbrâhim Bekādî ve devrin Sudan şeyhülislâmı Muhammed el-Bedevî’nin adlarını kaydeder.

Mâlikî fıkhının temel metinlerinden İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî’nin er-Risâlesi ile Halîl b. İshak’ın Muhtasarını ve İmam Mâlik’in el-Muvatta’ını okuduğu, bazılarını ezberlediği aktarılır. Dinî ilimlerin yanında yaşadığı çevrede ulaşabildiği tıp, tarih ve coğrafya bilgileriyle de ilgilendi.

Kādirî terbiyesi

1311/1893-94 yılında, yirmi yedi yaşındayken, Ebü’ş-Şûl diye tanınan Şeyh Abdülbâkī el-Ebyazın yanında Kādirî seyrüsülûküne başladı. Abdülbâkī el-Ebyaz, Sudan Kādirîliğinin eski halkalarından Abdülbâkī en-Nîl’in torunlarındandı. Mikşâfiyye bu Kādirî irşad hattından doğmuş, fakat Şeyh Abdülbâkī’nin eğitim, zikir ve toplumsal hizmet düzeniyle müstakil bir Sudan kolu hâline gelmiştir.

Yolculukları ve Şekînîbe merkezi

İlim ve irşad yolculukları sırasında Mikşâfî el-Kadîm, Ved Ebû Âmine ve Berâkine gibi yerlerde bulundu. Sonunda Cezîre eyaletinde, Menâkıl’ın güneybatısındaki Şekînîbeye yerleşti. Burada kuyu ve yağmur suyunu toplayan büyük bir hafir açtırdı; mescid, Kur’an halkaları ve talebelerin barınacağı yapılar kurdu. Böylece Şekînîbe yalnız bir zikir merkezi değil, kırsal çevrenin eğitim, su, barınma ve dayanışma ihtiyaçlarını bir arada karşılayan bir yerleşim odağına dönüştü.

Mikşâfiyye’nin teşekkülü

Mikşâfiyye, Kādiriyye’nin Sudan’daki yerel kollarından biridir. Şeyh Abdülbâkī tarikatın evrâdını, zikir düzenini ve mürid âdâbını belirginleştirdi; yetiştirdiği talebe ve müridler bu irşad dilini Sudan’ın farklı bölgelerine taşıdı. Onun kurduğu yapı, şeyhin şahsı çevresindeki bir sohbet halkasının ötesinde Kur’an öğretimi, dinî tedris, zikir, misafir ağırlama ve toplumsal yardımı birlikte yürüten kurumsal bir çevre kazandı.

Eserleri ve öğretici şiiri

Abdülbâkī el-Mikşâfî tevhid, Mâlikî fıkhı, tasavvuf, salavat ve nebevî methiye alanlarında manzum ve mensur metinler kaleme aldı. Öğretici şiiri, düzenli okul imkânlarının sınırlı olduğu kırsal çevrede bilginin ezberlenmesini ve geniş kitlelere ulaşmasını sağlayan bir eğitim vasıtasıydı. Dili eserine ve muhatabına göre fasih Arapça ile Sudan konuşma dilinin unsurlarını birleştirir.

Teâle’r-Rabb, ilâhî sıfatlar, kaza ve kader, nübüvvet ve kelâm meselelerini Eş‘arî çizgide işleyen 112 beyitlik bir manzumedir. Altmış dokuz beyitlik Urcûzetü’t-tevhîd 1335/1916-17’de tamamlanmış; bunun devamı sayılan el-Cenâinü’l-mağrûse alâ hıyâzi’s-sünneti’l-mahrûse adlı 687 beyitlik bölümde taharet, namaz, cenaze, hac ve zekât meseleleri Mâlikî fıkhına göre nazmedilmiştir.

Kaynaklarda ayrıca el-Esâs fî nasâihi müdîri’l-ke’s, Râtibü’l-mürîd, Şümûsü’l-envâr fî medhi’n-nebiyyi’l-muhtâr ve el-Burâk: Saâdetü’d-dâreyn fî medhi şefî‘i’s-sekaleyn adlarıyla metinleri kaydedilir. Eserlerinin tümü ilmî neşirden geçmediği için nüsha, başlık ve nispetler ayrı bibliyografik denetim gerektirir.

Eğitim ve toplumsal hizmet

Şekînîbe’deki mescid, ibadet mahalliyle sınırlı değildi. Kur’an ezberi, tecvid, fıkıh ve irşad dersleri burada yürütülüyor; uzak bölgelerden gelen talebeler barındırılıyordu. Şeyh, anlaşmazlıkların mahkemeye taşınmadan sulh yoluyla çözülmesine ve su yahut mera yüzünden karşı karşıya gelen kabileler arasında barış sağlanmasına aracılık etti.

Kurulan büyük çiftlikte mürid ve talebelerle birlikte mevsimlik ürün yetiştiriliyor, merkezin ihtiyaçları karşılandıktan sonra artan mahsul ihtiyaç sahiplerine ulaştırılıyordu. Bu çalışma düzeni, dervişlerin geçimini başkalarına yüklemeden emekle sağlaması düşüncesine dayanıyordu. Şiirlerinde kıtlık ve tahıl fiyatlarının yükselmesi karşısında halkın sıkıntısını dile getirmiş, imkân sahiplerini yoksullara yardım etmeye çağırmıştır.

Vefatı ve tesiri

Şeyh Abdülbâkī el-Mikşâfî, 10 Zilhicce 1379 gecesi, 3 Haziran 1960’ta Şekînîbe’de vefat etti. Yaklaşık bir asra ulaşan ömrü Sudan’ın Mehdîlik, İngiliz-Mısır idaresi ve bağımsızlık dönemlerine yayıldı. Ardında Kādirî-Mikşâfî irşad ağı, Kur’an eğitim merkezleri, manzum dinî öğretim külliyatı ve Şekînîbe’de kalıcı bir toplumsal hizmet düzeni bıraktı.