İ’tisâm

1.5.7. İ’tisâm İ’tisâm ( ماصتعإ لا) Herevî’nin eserinin “Başlangıç” bölümündeki makamlar arasında ele aldığı bir kavramdır.809 Sözlükte “yapışmak, kenetlenmek, korunmak, sarılmak ve sakınmak” anlamlarına gelen810 i ‘tisâm, tasavvufta dinin emirlerini sıkıca yapışmak suretiyle yerine getirmek ve yasaklarından titizlikle kaçınmak anlamında kullanılır. Herevî bu kavramı iki âyete atıfta bulunarak açıklar. Bu âyetlerden ilki şöyledir:. اعً يمِ جَ هِ لَّ لا لِ بْحَ بِ اومُ صِ تَعْ اوَ “Hepiniz Allah’ın ipine sımsıkı tutunun.”811 Herevî’ye göre 804 Taha, 20/41. Bkz.

Serrâc, el-Luma‘, s.

316.

805 Mukatil b.

Süleyman, Tefsîr, III, 28; Taberî, Tefsîr, XVI, 72; Vâhidî, el-Vasît, III, 207. 806 Kuşeyrî, Letâifü’l-işârât, IV, 108. 807 Tüsterî. 808 Kuşeyrî, Letâifü’l-işârât, IV, 106, 108. 809 Herevî. 810 Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ayn, III, 173; Cevherî, Sıhah, V, 1989; Râgıb el-İsfahânî. 811 Âl-i İmrân, 3/103. Bkz. Herevî, Menâzilü’s-sâirîn, s.

20.

bu rad aki “Allah’ın ipine tutunmak” ifadesi, “Allah’ın emirlerini gözetmek ve itaat üzere olmak” anlamına gelir.

Herevî’nin i‘tisâma dair verdiği ikinci âyet ise.

مْ كُ الَوْ مَ وَ هُ هِ لَّ لابِ اومُ صِ تَعْ اوَ “Allah’a tutunun.

O sizin mevlânızdır.” âyetidir.812 Herevî buradaki “Allah’a tutunmak” ifadesinin “her türlü vehim ve tereddütten kurtulmak” anlamına geldiğini belirtir.813 Herevî’ye göre avamın i‘tisâmı, Allah’ın emir ve yasaklarına riayet etmek, va’d ve vaîdi tasdik etmek yani “Allah’ın ipine tutunmak”tır.

Havâsın i‘tisâmı mâsivâ ile i nkıta, yani onlara güzel ahlâkla muamele etmekle birlikte onlarla olan sınırı da korumaktır.

Havâsın i‘tisâmı diğer bir âyette ifade edilen (ىقَ ثْوُ لْا ةوَ رْعُ ) “kopma ihtimali bulunmayan bir kulp”a tutunmaktır.814 Hâssü’l-havâsın i‘tisâmı ise ittisâl, yani Allah ile olan bağlantıyı sağlama, onunla yakın alaka içerisinde bulunmadır.

“Allah’a tutunmak” işte bu mertebede olanların i‘tisâmını ifade etmektedir.815 Tefsirlere bakıldığında her iki âyetteki i ‘tisâm ifade eden sözcüklere dair benzer açıklamalar yapıldığı görülmekte, “Allah’ın dinine ve Kur’an’a sarılmak, ahde riayet etmek, onun emirlerine tam anlamıyla teslimiyet gösterme” gibi mânâların kast olunduğu yönünde yorumlara rastlanmaktadır.816 Verilen mânâların hepsinin Herevî’nin avam için verdiği “Allah’ın emir ve yasaklarına riayet etmek” anlamı ile bağdaştığı görülmektedir.

Dolayısıyla tasavvuftaki i ‘tisâm kavramının Kur’an kaynaklı b ir kavram olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Fakat i’tisâmın hâssü’l-havâs için tahsis edilen özel anlamının ise bu âyetin zâhirinden çıkartılması mümkün gözükmemektedir.