harâç, -cı

harâç, -cı a. [Ar. ] İslâm hukukunda toprak vergisi.

Bu söz, ni Kur’ân-ı Kerîm’de genel olarak ni “câize, mükâfat” karşılığmda ekullanılmış; “Mü’min suresi” ir ni nde “hare” ve “harâc” e sözleri birlikte kullanılarak buna lara “ecir, karşılık, ücret” anlamları yanmda bazı müfessirlerce e ul “vergi” anlammm da verildiği at kaynaklarda ifade edilmektedir. a Hadislerde ise bu terimin daha l açık bir biçimde “vergi” anlamında kullanıldığı söz konusudur. Özellikle Medine döneminde yabancıların buraya getirdikleri ticarî mallardan pazar vergisi veya gümrük vergisi alındığı kaynaklarda zikredilmektedir.

Fıkıh usulüne göre “harâc” iki kategoride değerlendirilmiştir. Birincisi, genel manada “vergi veya devlet gelirleri”; İkincisi, özel manada “toprak vergisi” olarak nitelenmiştir, îslâmiyetin yayılmasından sonra harâç topraklarınm iki şekilde tasnif edildiği söz konusudur. Birincisi, sulh anlaşmasına dayanarak elde edilen topraklardan alman harâç; İkincisi, silâh zoruyla ve belli bir anlaşmaya bağh kalmaksızın elde edilen topraklardan alman harâç.

Zaman içinde fıkıh bilginleri, “harâç” toplanmasını, toprağın sulanabilir olması, ürün rekoltesi, ekim dikim işini yapan kişinin statüsü (hür, köle, erkek, kadın, çocuk, yaşlı gibi) çerçevesinde değerlendirmişler ve belli bir miktar tayin etmişlerdir. Belirlenen bu miktarlar devlet adına haraç memuru, yani tahsildar tarafından toplanır ve hâzineye gelir olarak kaydedilirdi. Bu vergi türü, Osmanh devleti düzeninde yeniden ele alınmış; yerli halk ile garimüslimlere uygulanacak kurallar, şeyhülislâmlar tarafından belirlenmiş ve her dönemde ufak tefek farkh uygulamalar çerçevesinde yeni Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuna kadar devam edegelmiştir.