cem'ü’l-cem'

olarak nitelenen bu terim, Hakk’ı halkta ve halkı Hakk’ta bütünleştirmek biçiminde görülmüştür

Tasavvufta bir makâmın adı. Sahv (uyanıklık) makâmı. Bekâ makâmı da denir.

Cem'ul Cem' makâmına kavuşanlar, hakîkî müslümanlıkla şereflenirler, insanlara Allahü teâlânın emir ve yasaklarını anlatmaya, onları terbiye etmeye lâyık olurlar. (Muhammed Ma'sûm)

Cem'ul Cem' makâmında olanların râhatı ubûdiyette (kullukta), lezzetleri tâattedir. (Muhammed Ma'sûm)

Arapça. Toplanmanın toplanması gibi yaklaşık bir mana ile Türkçelendirilebilir. Cem’den sonra, daha üstün ve daha tamama olan sonuncu makam. Cem’, eşyayı Allah ile müşahede etmek, Allah’ın güç ve kudretinden başka her türlü güç ve kuvvetten berî olmak. Bu makam, Baka Billah olan cem’ makamından sonra gelir. Bunun üzerinde makam yoktur. Bu makama, mevcudatta Allah’ı görme makamı denildiği gibi, şu tabirler de kullanılır: “Fark ba’de’l-cem'”, “fark-ı sânî”, “sahv ba’de’l-cem”.