Gürgenç'te kalış

Yaklaşık 580/1184'te Hârizm'e dönerek hankâhını ve irşad halkasını kurdu. Çok sayıda müridi kısa sürede yetiştirmesi sebebiyle gelenekte “şeyh-i velî-tırâş”, yani velî yetiştiren şeyh diye anıldı. Kaynaklarda ona nispet edilen halife sayısı altmışa kadar çıkar; rakamı kesin kadro listesi değil, irşad çevresinin genişliğini anlatan gelenek kaydı olarak okumak gerekir.

Necmeddîn-i Kübrâ'nın ayırt edici yönü, sâlikin iç tecrübesini gelişigüzel bırakmamasıdır. Zikir, halvet ve mücâhede sırasında beliren nurların, renklerin, şekillerin ve hâtırların kaynağını araştırır. Görüntünün kendisini amaç saymaz; onun nefsin arınması, zikrin derinleşmesi ve ahlâkî dönüşümle ilişkisini inceler. Şeyh rehberliği ve şeriata uygunluk tecrübenin denetim ölçüsüdür.

Moğol orduları 618/1221'de Gürgenç'e ulaştığında Necmeddîn-i Kübrâ şehirde kaldı ve kuşatma sırasında öldü. Halkla birlikte savaştığı ve şehid düştüğü yönündeki anlatı tarikat hafızasının merkezindedir. Savaşın ayrıntıları kaynaklara göre değiştiğinden, tarihî olay ile sonradan genişleyen kahramanlık sahneleri ayrı değerlendirilir.

Necmeddîn-i Kübrâ'nın mirası iki yönde kalıcı oldu: On esas çevresinde kurduğu yoğun amelî eğitim ve müşâhede tecrübesini inceleyen zengin kavram dili. Halifeleri bu mirası Buhara'dan Anadolu'ya, İran'dan Hindistan ve Keşmir'e taşıdı. Ona nispet edilen her eser sahih değildir; özellikle ʿAynü'l-ḥayât adıyla bilinen tefsirin Necmeddîn-i Dâye'nin Baḥrü'l-ḥaḳāʾiḳ'ı olduğu tespit edilmiştir.