ŞAHSİYET DOSYASI

Çerkeşli Şeyh Mustafa Efendi

Çerkeşli Şeyh Mustafa Efendi (ö. 1224/1809), Muhammed Efendi'nin halifesi, on üç halife yetiştiren ve Çerkeşiyye-i Şâbâniyye koluna adını veren mürşiddir.

Vefat: 1809
Unvan: Çerkeşiyye-i Şâbâniyye'nin pîri

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Çerkeş'ten irşad halkasına

Çerkeş'te yetişen Mustafa Efendi, Şâbâniyye meşâyihinden Muhammed Efendi'nin mânevî mirasçısı ve halifesi olarak anılır. Haremeyn'i ziyaret ettikten sonra irşad faaliyeti genişledi; kaynak onun halkasından on üç halife yetiştiğini bildirir.

Çerkeşiyye-i Şâbâniyye

Adına nispet edilen Çerkeşiyye, Şâbâniyye içindeki tarihî kollardan biridir. İstanbul'da ilim ve irfan çevresi oluşturan Çerkeşîzâdeler ailesi de onun soyundan gelmiştir. Oğlu Osman Vehbi Efendi ile torunu Muhammed Tevfik Efendi'nin ilmî eserleri Mustafa Efendi'ye ait gösterilmemelidir.

Halifeleri

Sefîne, halifeleri arasında özellikle Geredeli Hacı Halil Efendi ile Beypazarlı Şeyh Ali Efendi'yi öne çıkarır ve her iki hattan gelen silsilelerin müellifin yaşadığı dönemde devam ettiğini söyler. Kaynakta toplam on üç halifeden söz edilmekle birlikte bu bölümde hepsinin adı verilmez.

Vefatı

1224/1809'da vefat etti ve Çerkeş'te defnedildi. Bazı bibliyografik kayıtlarda geçen 1229/1814 tarihi Sefîne tarafından yanlış kabul edilir; ihtilaf gizlenmeden ana tarih 1224/1809 olarak gösterilmiştir.

Halvetiyye-Uşşâkıyye tâc-ı şerifi — BAĞLI YOLUN MADDÎ HAFIZASIHalvetiyye-Uşşâkıyye tâc-ı şerifi
Yeşil kubbeli, dört terkli ve yirmi dallı tâc. Kubbe merkezinde beyaz düğme, lengerinde siyah destar ve üstten sarkıtılmış taylasan bulunur.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Çerkeş Dergâhı'nın gizlice yenilenmesi

Cebbârzâde Süleyman Bey'in, şeyhine haber vermeden harap dergâhı yeniden yaptırdığına dair gelenek anlatısı.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Rivayete göre Tokatlı Cebbârzâde Süleyman Bey, Çerkeşli Mustafa Efendi'yi Tokat'a davet etti. Şeyhin Çerkeş'teki dergâhının harap durumda olduğunu bildiği için, o yolculuktayken yapıyı genişletip yeniden inşa ettirdi ve bunu kimin yaptığını açıklamadı.

Çerkeşli Mustafa Efendi dönüşünde yeni binayı gördü; fakat yaptıranı araştırmadan yerleşti. Kendisine soranlara, “Cânım, biz sormadık; girip oturduk. Siz niye soruyorsunuz?” dediği aktarılır. Bu kayıt, tarihî inşa belgesinden ziyade mahviyet ve karşılıksız hizmet fikrini taşıyan gelenek içi anlatı olarak okunmalıdır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, Cilt IV.

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Hastalıkla konuşma anlatısı

Uzun süren hastalığını kendisine yoldaş sayıp yeni bir hastalık ihtimaline karşı tedaviyi reddettiğini anlatan rivayet.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Sefîne'de aktarılan rivayete göre Süleyman Bey bir hekim getirerek şeyhin tedavi edilmesini istedi. Hekim ilaçla iyileşebileceğini söyleyince Çerkeşli Mustafa Efendi yorganını başına çekip bir süre bekledi; ardından hastalığının kendisine yirmi beş yıldır yoldaş olduğunu, bilinmeyen yeni bir hastalık gelirse ne yapacağını sorduğunu söyleyerek ilacı içmedi.

Vassâf, Seyyid Kerâmeddin Efendi'nin bu anlatıyı Nasûhî'deki benzer rivayetle ilişkilendirdiğini de kaydeder. Metin tıbbî tavsiye veya doğrulanmış olay gibi değil, tevekkül ve alışılmış hâle rıza temasını taşıyan menkıbe olarak sunulmuştur.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, Cilt IV.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Eserleri ve metinleri

İ'rab ve Mu'ribat ve Ma'miilatu Mevsiile ile'l-Mechiilat, 5. Tercürnetü'r-Risaleti'l-Mü teallıka bi-tilke'l-Ma'liimat, 6. Bu ibarenin hesaplanmasından 1 1 45 çıkmaktadır. (H)

Metni gösterMetni daralt

İ'rab ve Mu'ribat ve Ma'miilatu Mevsiile ile'l-Mechiilat, 5. Tercürnetü'r-Risaleti'l-Mü teallıka bi-tilke'l-Ma'liimat, 6. Bu ibarenin hesaplanmasından 1 1 45 çıkmaktadır. (H)

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 4.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

AİLE / NESEPOsmân Vehbi EfendiKaynakta Osmân Vehbi Efendi ile Çerkeşli Şeyh Mustafa Efendi arasında aile bağı kurulur.