Ne arıyorsunuz?

Muâyene

2.2.8. Muâyene Muâyene ( ةنياعملا) Herevî’nin “Hakikatler” bölümündeki makamlar arasında yer vermiş olduğu bir kavramdır.482 Sözlükte “gözle görme, bakma ve yoklama” anlamlarına gelen483 muâyene, tasavvufta Hakkın çeşitli mertebelerdeki tecellîlerini görmeyi ifade etmektedir.484 Herevî’ye göre muâyene üç çeşittir: İlki gözlerin, ikincisi kalp gözünün, üçüncüsü ise ruh gözünün görmesidir.485 Bu bağlamda Herevî’nin m uâmele kavramı ile ilgili olarak istişhâd ettiği âyet şöyledir:. لَّ ظِّ لا دَّ مَ فَ يْكَ كَ بِّرَ ىلَِٕا رَ تَ مْ لَأَ “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmez misin?”486 Önceki âyetlerle birlikte okunduğunda bu âyetin gerçekleri düşünüp anlamaya yanaşmayan kâfir ve müşriklere yönelik uyarılar bağlamında gelmiş olduğu ve örnek verilen gölgenin uzaması hadisesinin de Allah’ın kudretini gösteren bir nişane mahiyetinde zikredilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Buradaki gölgenin uzatılması hadisesi mutasavvıflarca işârî bir tevil ile Hakk’ın bir tecellîsi olarak yorumlanmıştır. Dolayısıyla bu ifade, Hakk’ın tecellîlerinin görülmesi kapsamında değerlendirildiğinde söz konusu hadiseyi görme fiilinin muâyene kavramının çeşitlerinden ilki olan gözün görmesine örneklik teşkil edebileceğini söylemek mümkündür. Bununla birlikte bu âyetin zâhiri itibariyle muâyene kavramı için doğrudan delil teşkil ettiğini yahut söz konusu kavramın bizâtihî bu âyetten kaynaklandığını söylemek ise pek mümkün gözükmemektedir.